अल्झायमर रोग हा एक मेंदूचा विकार आहे जो हळूहळू स्मरणशक्ती आणि विचार कौशल्ये आणि अखेरीस, सर्वात सोपी कार्ये पार पाडण्याची क्षमता नष्ट करतो.
हा रोग अनेक लोकांना होतो. भारतात दरवर्षी 10 लाखांहून अधिक केसेस होतात. सांगली-मिरज आणि कोल्हापूर सारख्या भारतातील मध्यम आकाराच्या शहरांच्या एकूण लोकसंख्येपेक्षा भारतात अल्झायमर रोगाने ग्रस्त लोकांची संख्या जास्त आहे !
हे समजले पाहिजे की अल्झायमर रोग हा केवळ एकच व्यक्तीला होणारा त्रास नाही. अल्झायमर रुग्णाचे कुटुंब आणि अल्झायमर रुग्णाचे मित्र आणि शेजारी देखील रुग्णामुळे अल्झायमर रोग अनुभवतात. कारण रुग्णाची वागणूक सहन करावी लागते आणि रुग्णाच्या आजूबाजूच्या लोकांना रूग्णाची सतत मदत करावी लागते. कारण अल्झायमर हा आजार ताप, वेदना, कर्करोग किंवा तुटलेले हाड यासारखे नाही. हा एक असा आजार आहे ज्यामध्ये रुग्णाची मानसिक क्षमता आणि वागणूक बदलते. अल्झायमरचे अनेक रुग्ण ६५ वर्षे किंवा त्याहून अधिक वयाचे असतात.
अल्झायमर रोगाची लक्षणे आहेत: विचार, लक्षात ठेवणे, तर्क करणे आणि वागणे यात बदल. सर्व लक्षणे एकत्रितपणे “डिमेंशिया” म्हणून ओळखली जातात. म्हणूनच अल्झायमरला कधीकधी ‘डिमेंशिया’ असे संबोधले जाते. इतर रोग आणि परिस्थितींमुळे देखील स्मृतिभ्रंश होतो, परंतु अल्झायमर हे वृद्ध लोकांमध्ये डिमेंशियाचे सर्वाधिक सापडणारे कारण आहे.
अल्झायमर रोग हा वृद्धत्वाचा सामान्य भाग नाही. हा मेंदूतील गुंतागुंतीच्या बदलांचा परिणाम आहे जो लक्षणे दिसण्यापूर्वी अनेक वर्षे सुरू होतात आणि मेंदूच्या पेशी आणि त्यांचे कनेक्शन नष्ट होतात.
ज्या डॉक्टर शास्त्रज्ञाने या आजाराचे प्रथम वर्णन केले ते म्हणजे अॅलोइस अल्झायमर [१८६४-१९१५]. ते जर्मन मानसोपचारतज्ज्ञ आणि न्यूरोपॅथॉलॉजिस्ट होते व एमिल क्रेपेलिन नामक डॉक्टरचे सहकारी होते. ‘प्रिसेनाइल डिमेंशिया’ चे पहिले प्रकाशित प्रकरण ओळखण्याचे श्रेय अल्झायमरला जाते. अॅलॉइस अल्झायमरच्या मृत्यू नंतर क्रेपेलिनने हा डिमेंशिया असलेल्या आजाराला अल्झायमर रोग असे नाव दिले.
डिमेंशियाचे निदान झालेल्या सुमारे 17% लोकांना रक्तवहिन्यांमुळे स्मृतिभ्रंश असु शकतो. 65 पेक्षा जास्त वयोगटातील हा स्मृतिभ्रंशाचा दुसरा सर्वाधिक प्रकार आहे.
फ्रंटोटेम्पोरल डिमेंशिया हा 65 वर्षांखालील लोकांमध्ये तिसरा सर्वात सामान्य स्मृतिभ्रंश आहे, परंतु 65 पेक्षा जास्त वयोगटात तो कमी होतो.
स्मृतिभ्रंश असलेल्या प्रत्येक दहापैकी किमान एकाला एकापेक्षा जास्त प्रकार किंवा मिश्र स्मृतिभ्रंश असल्याचे निदान होते.
अल्कोहोलशी संबंधित मेंदूचे नुकसान दीर्घकाळापर्यंत जास्त प्रमाणात मद्यपान केल्याने होते.
पोस्टरियर कॉर्टिकल ऍट्रोफी हा स्मृतिभ्रंशाचा एक दुर्मिळ प्रकार आहे जो सामान्यतः 50 ते 65 वयोगटातील लोकांमध्ये विकसित होतो आणि अनेकदा त्यांच्या दृष्टीवर विपरीत परिणाम होतो.
हंटिंग्टन रोग हा गुणसूत्र 4 वरील सदोष जनुकामुळे होणारा एक अनुवांशिक विकार आहे. हंटिग्टन नावाचे प्रथिन सहसा चेतापेशींच्या विकासास मदत करते परंतु जेव्हा ते दोषपूर्ण असते तेव्हा ते त्याऐवजी त्यांना हानी पोहोचवू शकते आणि हे मुख्यतः मेंदूच्या हालचाली, शिकणे, आकलनशक्तीसाठी जबाबदार असलेल्या भागात होते. भावना (बेसल गॅंग्लिया आणि सेरेब्रल कॉर्टेक्स). हंटिंग्टन रोग हा प्रामुख्याने मोटर फंक्शनची स्थिती आहे असे मानले जाते – म्हणजेच, त्याचा परिणाम व्यक्तीच्या हालचालीवर होतो. परंतु मेंदूला नुकसान होऊ शकते जे डिमेंशियामध्ये विकसित होऊ शकते.
हंटिंग्टन रोगाची पहिली चिन्हे ३०-५० वर्षे वयोगटात अधिक दिसून येतात परंतु सध्याचे संशोधन असे दर्शविते की सुमारे १०% केस ६० वर्षानंतर आणि ५-१०% केस १८ वर्षांखालील आहेत. (या रोगाला ‘किशोरावस्थेतील हंटिंग्टन रोग’ म्हणतात).
असा अंदाज आहे की पार्किन्सन्स रोग 500 पैकी 1 व्यक्तिला प्रभावित करतो, व सामान्यतः 50 वर्षांपेक्षा जास्त वयाच्या लोकांमध्ये आढळतो. पार्किन्सन रोग ही एक अशी स्थिती आहे ज्यामध्ये सब्सटॅनिया नायाग्रा नावाचा मेंदूचा एक भाग चेतापेशी गमावतो. चेतापेशींच्या या नुकसानामुळे डोपामाइन नावाचा पदार्थ कमी होतो जो शरीराच्या हालचालींच्या नियमनासाठी महत्त्वाचा असतो. डोपामाइनची पातळी कमी झाल्यामुळे व्यक्तीच्या हालचाली मंद होतात. पार्किन्सन्सचे निदान झालेल्या बहुतेक लोकांना स्मृतिभ्रंश होत नाही. पण पार्किन्सन रोग असलेल्या एक तृतीयांश रुग्णांना सहसा नंतरच्या टप्प्यात स्मृतिभ्रंश होतो. याला ‘पार्किन्सन्स डिसिज विथ डिमेंशिया’ असे म्हणतात आणि त्याला लेवी बॉडी डिमेंशिया असेही संबोधले जाऊ शकते. पार्किन्सन रोगाचे निदान झालेल्या लोकांपैकी सुमारे एक पंचमांश लोक 40 वर्षांपेक्षा कमी वयाचे आहेत परंतु 50 वर्षा पेक्षा जास्त वयाच्या लोकांमध्ये हा रोग अधिक प्रमाणात होतो.
लेवी बॉडी डिमेंशिया ही एक प्रगतीशील स्थिती आहे जी हालचाल आणि मोटर नियंत्रणावर परिणाम करते. हे पार्किन्सन रोगाशी संबंधित असू शकते.
थोड्या लोकांमध्ये फॅमिलीअल अल्झायमर रोग (FAD) नावाचा वारसा असतो जो कुटुंबात चालणाऱ्या सदोष जनुकामुळे होतो. FAD असणा-या लोकांमध्ये साधारणपणे 65 वर्षे वयाच्या आधी वयाच्या 40 किंवा 50 च्या दशकात लक्षणे दिसून येतात,.
डाऊन सिंड्रोम आणि इतर शिकण्याची अक्षमता असलेल्या रुग्णांना देखील लहान वयात डिमेंशिया होऊ शकतो. जर डाउन सिंड्रोम असलेल्या लोकांना स्मृतिभ्रंश झाला, तर तो सामान्यतः अल्झायमर रोग असतो.
अल्झायमर रोगाचे नेमके कारण माहित नाही परंतु आपल्याला माहित आहे की मेंदूमध्ये अमायलोइड (प्लाक्स) आणि टाऊ (टॅंगल्स) या दोन प्रथिनांमुळे ‘प्लाक्स’ आणि ‘टँगल्स’ तयार होतात.
एमायलोइड हे नैसर्गिकरित्या उद्भवणारे प्रथिन आहे जे अद्याप न समजू शकलेल्या कारणांमुळे खराब होते व बीटा एमायलोइड तयार करते, जे मेंदूच्या पेशींसाठी विषारी असते. मेंदूमध्ये प्लाक्स तयार होतात आणि त्यात मृत पेशी आणि अमायलोइड प्रोटीन असतात.
ताऊ प्रथिन मेंदूमध्ये नैसर्गिकरित्या उद्भवते आणि मेंदूच्या पेशींना एकमेकांशी संवाद साधण्यास मदत करते परंतु अद्याप समजू शकलेले नसलेल्या कारणास्तव ते बिघडू शकते आणि त्यांच्या ‘गुठळ्या होतात’, ज्यामुळे मेंदूच्या काही पेशींचा मृत्यू होतो.
अल्झायमरचे निदान झालेल्या लोकांच्या मेंदूतील एसिटाइलकोलीन नावाचे रसायन देखील कमी होऊ शकते. मेंदूच्या पेशींपर्यंत (ज्याला न्यूरॉन्स म्हणतात) माहिती घेण्यासाठी रासायनिक संदेशवाहक म्हणून Acetylcholine कार्य करते, त्यामुळे या रसायनात घट झाल्यामुळे माहिती प्रभावीपणे प्रसारित होत नाही.
अल्झायमर खूप हळूहळू विकसित होतो. संशोधन असे सूचित करते की एखाद्या व्यक्तीमध्ये अल्झायमर रोगाची लक्षणे दिसू लागण्यापूर्वी दहा वर्षांपर्यंत मेंदूमध्ये बदल होऊ शकतात. लक्षणे सुरुवातीला सौम्य असतात आणि कालांतराने हळूहळू वाढतात. यामध्ये खालील लक्षणे समाविष्ट असू शकतात:
डॉक्टर आरोग्याबद्दल प्रश्न विचारू शकतात, संज्ञानात्मक चाचण्या घेऊ शकतात आणि अल्झायमर रोग असलेल्या व्यक्तीचे निदान करायचे की नाही हे निर्धारित करण्यासाठी मानस वैद्यकीय चाचण्या करू शकतात. एखाद्या व्यक्तीला अल्झायमर आहे असे डॉक्टरांना वाटत असल्यास, ते त्या व्यक्तीला पुढील मूल्यांकनासाठी न्यूरॉलॉजिस्ट सारख्या तज्ञाकडे पाठवू शकतात. निदान करण्यात मदत करण्यासाठी विशेषज्ञ अतिरिक्त चाचण्या करू शकतात, जसे की मेंदूचे सी.टी. स्कॅन किंवा सेरीब्रो-स्पाइनल फ्लुइडच्या पॅथॉलॉजी प्रयोगशाळेच्या चाचण्या. या चाचण्या रोगाची चिन्हे मोजतात, जसे की मेंदूच्या आकारात बदल किंवा विशिष्ट प्रथिनांची पातळी.
अल्झायमर रोगावर सध्या कोणताही इलाज नाही.
तथापि, अशी काही औषधे आहेत जी काही लक्षणे कमी करण्यात मदत करू शकतात आणि जीवन थोडे सोपे करू शकतात. या औषधांमुळे काही लोकांमध्ये अल्झायमर रोगाची प्रगती थोड्या काळासाठी मंद होऊ शकते, परंतु ती स्थिती रोगाला प्रतिबंधित करीत नाही किंवा बरा ही करत नाही.
अल्झायमर असलेल्या लोकांना कोलिनेस्टेरेस इनहिबिटर नावाची औषधे लिहून दिली जाऊ शकतात. तीन पर्याय आहेत: डोनेपेझिल, रिवास्टिग्माइन किंवा गॅलँटामाइन
ही औषधे एकाग्रता सुधारू शकतात, ज्यामुळे स्मरणशक्ती, विचार आणि भाषेत मदत होते. हे परिणाम अंदाजे सहा ते 12 महिने टिकू शकतात, जरी आता असे काही पुरावे आहेत की फायदे खूप जास्त काळ टिकू शकतात. ते मेंदूतील चेतापेशींमधील संप्रेषणास समर्थन देतात आणि एसिटिलकोलीन नावाच्या न्यूरोट्रांसमीटर रसायनाचे विघटन रोखतात.
अल्झायमर रोगाच्या मध्यम ते गंभीर अवस्थेत वरील औषधांपैकी एकाच्या बरोबरीने मेमँटिन नावाचे दुसरे औषध देखील लिहून दिले जाऊ शकते. हे औषध मेंदूतील अतिरिक्त ग्लूटामेटचे परिणाम अवरोधित करते. मेमंटाइन स्मृती, तर्क, भाषा आणि लक्ष देण्यास मदत करू शकते.
यू.एस. फूड अँड ड्रग अॅडमिनिस्ट्रेशन (FDA) ने मंजूर केलेली आणखी बरीच औषधे आहेत जी वर्तणुकीशी संबंधित लक्षणे व्यवस्थापित करण्यासाठी व रोगाची काही लक्षणे व्यवस्थापित करण्यात मदत करू शकतात. 2021 मध्ये, FDA ने अल्झायमर असलेल्या लोकांच्या मेंदूमध्ये असामान्यपणे जमा होणार्या प्रोटीन बीटा-अॅमाइलॉइडला लक्ष्य करणार्या अॅडुकॅनुमॅब या नवीन औषधासाठी खूप लवकर मान्यता प्रदान केली. नवीन औषधे अॅमिलॉइडचे साठे कमी करण्यास मदत करतात, परंतु त्यामुळे संज्ञानात्मक घट किंवा स्मृतिभ्रंश यांसारख्या क्लिनिकल लक्षणे किंवा परिणामांमध्ये सुधारणा झाल्याचे अद्याप दिसून आलेले नाही.
अल्झायमरच्या सुरुवातीच्या किंवा मध्यम अवस्थेत असलेल्या लोकांसाठी बहुतेक औषधे सर्वोत्तम कार्य करतात. संशोधक या रोगाला विलंब किंवा प्रतिबंध करण्यासाठी तसेच त्याच्या लक्षणांवर उपचार करण्यासाठी इतर औषधोपचार आणि औषधां शिवाय इतर हस्तक्षेप करून उपचार करण्याचा शोध घेत आहेत.
कालांतराने अल्झायमरचा आजार हळूहळू वाढत जातो. हा रोग असलेले लोकांची तब्बेत वेगवेगळ्या वेगाने आणि अनेक टप्प्यात खालावत जाते. थोडा काळ लक्षणे वाईट होऊ शकतात आणि नंतर सुधारूही शकतात, परंतु जोपर्यंत रोगावर प्रभावी उपचाराचे शोध लागत नाहीत, तोपर्यंत रोगाच्या कालावधीत रोग्याची मानसिक क्षमता कमी कमी होत जाते.
अल्झायमरचा प्रारंभिक टप्पा म्हणजे जेव्हा एखाद्या व्यक्तीला स्मरणशक्ती कमी होते आणि इतर संज्ञानात्मक अडचणी येऊ लागतात. ही लक्षणे रुग्णाच्या कुटुंबाला हळूहळू दिसून येतात. रोगी या टप्प्यात असतांना अल्झायमर रोगाचे निदान केले जाते.
अल्झायमरच्या मधल्या टप्प्यात, मेंदूच्या त्या भागात नुकसान होते की जो भाषा, तर्क, संवेदना प्रक्रिया आणि जागरूक विचार नियंत्रित करतो. या टप्प्यातील लोकांना कुटुंबीय आणि मित्रांना ओळखण्यात गोंधळ आणि त्रास होऊ शकतो.
अल्झायमरच्या पुढच्या अवस्थेत, रोगी योग्य प्रकारे संवाद करू शकत नाहीत. दैनंदिन जीवनासाठी रोग्यांना इतरांवर अवलंबून असावे लागते. हळुहळु शरीर सुस्तावत जाते व त्या नंतर बहुतेक सर्व वेळ अंथरुणावर झोपून रहावे लागू शकते.
एखादी व्यक्ती किती काळ जगू शकते हे नक्की नसते. निदान झाल्यावर एखादी व्यक्ती 80 पेक्षा जास्त वयाची असल्यास तीन किंवा चार वर्षे जगू शकते. पण जर ती व्यक्ती वयाने लहान असेल तर 10 किंवा त्याहून अधिक वर्षे जगू शकते. अल्झायमर रोगाने ग्रस्त वृद्ध प्रौढांना त्यांचे आयुष्याच्या शेवटी त्यांची कोण काळजी घेईल हे माहित असणे आवश्यक आहे. अल्झायमर रोगाच्या निदानानंतर रोग्यांची विचार करण्याची आणि बोलण्याची क्षमता पूर्ण पणे कमी होण्याआधी, शक्य तितक्या लवकर, कारी तरी सोय करणे आवश्यक असते.
सौम्य संज्ञानात्मक अशक्ति किंवा Mild cognitive impairment [MCI] ही अशी स्थिती आहे ज्यामध्ये लोकांना त्यांच्या वयानुसार सामान्य लोकांपेक्षा जास्त स्मरणशक्ती गुमावण्याच्या समस्या असतात परंतु तरीही ते लोक त्यांचे सामान्य दैनंदिन क्रियाकलाप पार पाडण्यास सक्षम असतात. एखाद्या व्यक्तीला MCI आहे की नाही हे पाहण्यासाठी डॉक्टर विचार, स्मरणशक्ती आणि भाषा यांच्या चाचण्या करू शकतात. MCI असलेल्या लोकांना अल्झायमर रोग होण्याचा धोका जास्त असतो, त्यामुळे MCI असल्यास डॉक्टर किंवा तज्ञांना नियमितपणे भेटणे महत्वाचे आहे.
तुम्हाला स्मृती समस्या किंवा इतर लक्षणांबद्दल काळजी वाटत असल्यास, तुमच्या डॉक्टरांना भेटा. तुम्हाला किंवा तुमच्या ओळखीच्या कोणाला नुकतेच निदान झाले असल्यास, शक्य तितक्या लवकर एखाद्या नामवंत न्यूरो-फिजिशियन किंवा न्यूरोसर्जनचा सल्ला घ्या.
समर्थ न्यूरो आणि सुपरस्पेशालिटी हॉस्पिटलमध्ये 100+ बेड आहेत आणि हे न्यूरोलॉजिकल समस्या / आजारावरील इमर्जन्सी सर्जरीमध्ये आणि निदानामध्ये तज्ञ आहे.
