By Dr. Ravindra Patil
डोक्याला झालेली इजा अथवा दुखापत धोकादायक असते, मग ते प्रौढ व्यक्तिंमध्ये असो किंवा मुलांमध्ये असो. कधीकधी डोक्याची इजा जीवघेणी असु शकते. डोक्याच्या प्रत्येक दुखापतीचा गांभीर्याने विचार करणे आणि त्यातील धोकादायक लक्षणांकडे लक्ष देणे गरजेचे आहे. डोक्याच्या इजेची शंका असल्यास वैद्यकीय मदत जरूर घ्या.
हा लेख मुलांच्या डोक्याच्या दुखापतींवर लक्ष केंद्रित करतो. जेव्हा बाळ रांगणे, चालते आणि धावणे सुरू करते, तेव्हापासून त्याला किंवा तिला इजा होण्याची शक्यता असते. जसजशी मुले मोठी होतात, तसतसे त्यांच्या डोक्याला दुखापत होण्याची शक्यता असते कारण ते खूप सक्रिय असतात. खेळामुळे कधीकधी डोक्याला दुखापत होते. त्यामुळे तुमच्या मुलाच्या डोक्याला काही दुखापत झाल्यास, वैद्यकीय मदत घ्या. प्रस्तुत करत आहोत सामान्य प्रश्न, की जे पालक त्यांच्या मुलाच्या डोक्याला दुखापत झाल्यावर आम्हाला विचारतात.
डोक्याला दुखापत झाल्यामुळे संज्ञानात्मक कमजोरी होऊ शकते. चिन्हे आणि लक्षणे लगेच किंवा 24 तासांच्या आत दिसू शकतात किंवा दुखापतीनंतर काही दिवस किंवा आठवडे गेल्यावर दिसू शकतात. कधीकधी लक्षणे सूक्ष्म असतात.
जर डोक्याला लागलेला दणका गंभीर असला, तर खालील लक्षणे येऊ शकतात:
लहान मुले त्यांच्या वेदना व्यक्त करू शकत नाहीत, म्हणून ती डोक्याच्या गंभीर इजेनंतर सतत रडतील.
दुखापतीच्या तीन ग्रेड आहेत:
ग्रेड 1: सौम्य, 15 मिनिटांपेक्षा कमी काळ लक्षणे टिकतात, चेतना कमी होत नाही.
ग्रेड 2: मध्यम, 15 मिनिटांपेक्षा जास्त काळ लक्षणे टिकतात, चेतना नष्ट होत नाही.
ग्रेड 3: गंभीर, ज्यामध्ये बाळ किंवा मूल चेतना गमावते. कधीकधी मुले फक्त काही सेकंदांसाठी चेतना गमावतात.
आघाताने बुद्धिमत्तेवर परिणाम होतोच असे नाही. बुद्धिमत्ता हा एक स्थिर गुणधर्म आहे ज्यामध्ये संज्ञानात्मक कार्याच्या अनेक पैलूंचा समावेश आहे. काही रूग्णांमध्ये, आघातानंतर मेंदू इजा होण्यापूर्वी जसे कार्य करू शकत होता तसे कार्य करू शकत नाही.
एका नवीन अभ्यासात असे दिसून आले आहे की 5 पैकी 1 व्यक्तींना सौम्य वेदनादायक मेंदूच्या दुखापतीनंतर सहा महिन्यांपर्यंत मानसिक आरोग्याची लक्षणे दिसू शकतात. याचा अर्थ असा की डोक्याला दुखापत झालेल्या मुलांसाठी फॉलो-अप काळजी घेणे आवश्यक आहे.
वारंवार डोके दुखापत, शारीरिक शोषण, कार अपघात आणि अनेक वेळा किंवा सतत पडणे यामुळे दुष्परिणाम होऊ शकतात. मुलाला नंतरच्या आयुष्यात क्रॉनिक ट्रॉमॅटिक एन्सेफॅलोपॅथी [CTE] होण्याचा धोका असू शकतो. CTE आणि संबंधित डोक्याच्या दुखापतीमुळे अल्पकालीन स्मृती समस्या आणि तर्कशुद्ध निर्णय आणि निर्णय घेण्यात अडचण येऊ शकते.
मेंदूमध्ये अधिक रक्त किंवा मेंदू आणि कवटीच्या मधील अरुंद जागा भरल्यामुळे, इतर चिन्हे आणि लक्षणे दिसू शकतात, जसे की: सुस्ती आणि फेफरे. डोक्याला मार लागल्यावर खालील लक्षणे असल्यास तत्काळ वैद्यकीय मदत घ्या.
आरोग्य सेवा प्रदाते मार्गदर्शक तत्त्वांचे पालन करतात ज्यात केवळ कवटीच्या फ्रॅक्चर किंवा मेंदूमध्ये रक्तस्त्राव होण्याचा धोका जास्त असलेल्या रुग्णांसाठी सीटी स्कॅन करण्याची शिफारस केली जाते. डोक्याला दुखापत झालेल्या बहुतेक लोकांना यापैकी कोणतीही समस्या नसते आणि सीटी स्कॅनमध्ये साधे दुखापत दिसून येत नाही.
तुमची कवटी फ्रॅक्चर झाली आहे किंवा मेंदूमध्ये रक्तस्त्राव झाला आहे असे डॉक्टरांना वाटत असल्यास सीटी स्कॅन ही सामान्यतः वापरण्यासाठी सर्वोत्तम पहिली चाचणी असते. तुमच्या डॉक्टरांनी लक्षणे शोधून अपघाताबद्दल विचारले पाहिजे.
डोक्याला दुखापत झाल्यानंतर अनेक दिवस किंवा आठवडे उलट्या होऊ शकतात, हे दुखापत किती गंभीर आहे यावर अवलंबून असते. तथापि, जसजसा वेळ जातो तसतसे त्याची वारंवारता कमी झाली पाहिजे. जर ते कमी होत नसेल तर आपण ताबडतोब वैद्यकीय मदत घ्यावी.
जर एखाद्या मुलाचे वय दोन वर्षांपेक्षा कमी असेल आणि तीन फुटांपेक्षा जास्त उंचीवरून ते पडले असेल किंवा मुलाचे वय दोन वर्षांपेक्षा जास्त असेल आणि ते पाच फुटांपेक्षा जास्त उंचीवरून पडले असेल, तर मेंदूच्या रुग्णालयात जाण्याची शिफारस केली जाते. लक्षात ठेवा, मुलांना नेमके कसे वाटते आणि त्यांना काय होत आहे हे सांगता येत नाही.
डोक्याला झालेली दुखापत ही दणका, जखम (आजळ) किंवा डोक्याला कापल्यासारखी सौम्य असू शकते. किंवा ते आघात, खोल कट किंवा उघडी जखम, कवटीची हाडे तुटणे, अंतर्गत रक्तस्त्राव किंवा मेंदूचे नुकसान असू शकते. डोके दुखापत हे मुलांमध्ये अपंगत्व आणि मृत्यूचे सर्वात सामान्य कारण आहे. त्यामुळे डोक्याला दुखापत झाल्यास त्यांना तज्ञांच्या तपासणी व उपचारांचा लाभ दिला पाहिजे.
आघातजन्य मेंदूच्या दुखापती [TBI – Traumatic Brain Injuries] यामुळे वर्तणुकीशी संबंधित समस्या आणि व्यक्तिमत्व विकार [PD – Personality Disorders] होऊ शकतात. टीबीआय नंतरचे सर्वात सामान्य पीडी हे होते. यात सीमारेषेवर असलेले पॅरानॉइड, ऑबसेसीव-कंपल्सिव्ह आणि नार्सिसिस्टिक असे विकार होऊ शकतात. पुरुषांना असामाजिक PD आणि नार्सिसिस्टिक PD चे निदान होण्याची शक्यता जास्त असते.
ADHD म्हणजे अटेन्शन-डेफिसिट हायपरएक्टिव्हिटी डिसऑर्डर. जर या रोगाची मुलामध्ये लहानपणापासूनच लक्षणे असतील आणि लहानपणापासूनच आघात होण्याचा इतिहास असेल, तर एडीएचडी आणि पोस्ट-कन्कशन सिंड्रोम दोन्ही होणे शक्य आहे. जर मुलाची लक्षणे बालपणात अस्तित्त्वात असतील परंतु प्रौढपणात डोक्याला दुखापत झाल्यानंतर ती अधिकच बिघडली, तर एडीएचडी आणि पोस्ट-कन्कशन सिंड्रोम असे दोन्ही होणे शक्य आहे.
मेंदूच्या दुखापतींचा व्यक्तिच्या वर्तनावर महत्त्वपूर्ण परिणाम होऊ शकतो. यात आवेग नियंत्रण आणि आत्म-जागरूकतेवर परिणाम होऊ शकतो. हे परिणाम मेंदूच्या त्या भागांना झालेल्या नुकसानीमुळे उद्भवतात की जे भाग भावना आणि आवेगांचे नियमन करतात आणि त्यात राग, आवेगपूर्ण वर्तन, आत्मकेंद्रितता, दुर्बल जागरूकता आणि हिंसा यांचा समावेश होतो.
TBIs शी संबंधित सर्वात सामान्य अल्प-मुदतीच्या गुंतागुंतींमध्ये संज्ञानात्मक कमजोरी, संवेदी प्रक्रिया आणि संप्रेषणातील अडचणी, त्वरित फेफरे, हायड्रोसेफ्लस, सेरेब्रोस्पाइनल फ्लुइड (CSF) गळणे, रक्तवहिन्यासंबंधी किंवा क्रॅनियल नर्व्हना इजा, टिनिटस, अवयव निकामी होणे आणि पॉलीट्रॉमा (अनेक इजा) यांचा समावेश होतो.
विचार करणे आणि लक्षात ठेवणे, चक्कर येणे किंवा चालतांना समतोल समस्या, हालचाली हळु होणे, नेहमीपेक्षा जास्त झोपणे, थकवा जाणवणे, झोप न लागणे, डोकेदुखी, अल्प-किंवा दीर्घकालीन स्मरणशक्तीची समस्या, सुरुवातीच्या स्टेज मध्ये मळमळ किंवा उलट्या, स्पष्टपणे विचार करण्यास त्रास होणे वगैरे.
ते चार प्रकार खालील प्रमाणे असतातः
आघातजन्य मेंदूच्या दुखापतीमध्ये सर्वाधीक प्रभावित होतात ते भाग म्हणजे फ्रंटल आणि टेम्पोरल लोब आहेत. आणि त्यामागील कारणाचा एक भाग म्हणजे ते बऱ्यापैकी कठोर आणि खडबडीत हाडांना लागून असतात.
सीटी स्कॅन मेंदूचे तपशीलवार दृश्य तयार करण्यासाठी क्ष-किरणांची मालिका वापरते. सीटी स्कॅन त्वरीत फ्रॅक्चरची कल्पना देऊ शकते आणि मेंदूतील रक्तस्त्राव (हेमरेज), रक्ताच्या गुठळ्या (हेमॅटोमा), मेंदूच्या ऊतींना जखमा (कंट्युशन), आणि मेंदूच्या ऊतींना सूज आल्याचे दाखवू शकते. चुंबकीय अनुनाद इमेजिंग (MRI) देखील वरील सर्व समस्या दाखवते.
पेनसिल्व्हेनिया विद्यापीठातील पेरेलमन स्कूल ऑफ मेडिसिनच्या नेतृत्वाखालील नवीन संशोधनातून असे दिसून आले आहे की डोक्याला एकाच दुखापतीमुळे नंतरच्या आयुष्यात स्मृतिभ्रंश होऊ शकतो. एखाद्या व्यक्तीच्या डोक्याला झालेल्या दुखापतींची संख्या वाढल्याने हा धोका आणखी वाढतो.
अधिक गंभीर दुखापतीची खालील चिन्हे आहेत: सतत डोकेदुखी, विशेषत: ती आणखी वाढत जाते. अस्पष्ट भाषण किंवा गोंधळ. चक्कर येणे व येतच जाणे, वारंवार चक्कर येणे. अत्यंत चिडचिडेपणा किंवा इतर असामान्य वर्तन.
तीक्ष्ण आणि वेदनादायक डोकेदुखी, गोंधळा ही बहुतेक वेळा मेंदूच्या रक्तस्त्रावची पहिली चिन्हे असतात. तथापि, लक्षणे बहुतेक वेळा रक्तस्त्रावाच्या स्थानावर अवलंबून असतात. जर तुम्हाला नुकताच मेंदूचा आघात झाला असेल आणि तुम्हाला वेगळी किंवा बिघडणारी लक्षणे जाणवू लागल्यास, ताबडतोब आपत्कालीन वैद्यकीय मदत (इमरजन्सी ट्रीटमेन्ट) घ्या.
प्रत्येक डोळ्याच्या बाहेरील काठावरुन कमी-प्रखरतेच्या टॉर्चचा प्रकाश टाकल्यास डोळ्याची बुबुळे लगेच लहान (संकुचित) व्हायला हवीत. डोळ्यांचा प्रकाशाला प्रतिसाद हळू आला तर ते मेंदूच्या दुखापतीचे लक्षण असू शकते (हे इंट्राक्रॅनियल प्रेशर किंवा ICP वाढव्यामुळे होते).
समर्थ न्यूरो आणि सुपरस्पेशालिटी हॉस्पिटलमध्ये 100+ बेड आहेत आणि हे न्यूरोलॉजिकल समस्या / आजारावरील इमर्जन्सी सर्जरीमध्ये आणि निदानामध्ये तज्ञ आहे.
