By Dr. Ravindra Patil
स्पाइनल डिस्क प्रोलॅप्स समजून घेण्यासाठी, मणक्याचे शरीरशास्त्र समजून घेणे आवश्यक आहे. पाठीचा कणा एकमेकांवर रचलेल्या ३२ मणक्यांनी बनलेला असतो. दर दोन मणक्यांच्या मधे इंटरव्हर्टेब्रल डिस्क्स असतात व त्या दोन मणक्यामधीक उशी सारखे काम करतात. या डिस्क अथवा चकतींच्या बाहेरील भागात ॲन्युलस फायब्रोसस नावाचा कठीण स्तर असतो व त्याच्या आतील भागात न्यूक्लियस पल्पोसस नावाचा मऊ भाग असतो. डिस्कचे कार्य असते शॉक (धक्के) शोषून घेणे आणि पाठीच्या हालचाली सुलभ करणे.
32 कशेरुकांपैकी (म्हणजेच मणक्यांपैकी) खालच्या टोकाला असलेले पाच कशेरुक एकत्र मिळून सेक्रम नावाचे एक हाड तयार करतात. वरून सुरू केले तर कशेरुकांची माळ या प्रकारे असते: सात मानेच्या मणक्यांची, 12 थोरॅसिक किंवा पृष्ठीय मणक्यांची आणि पाच लंबर मणक्यांची माळ असते. कोक्सीक्स, किंवा शेपटीहाड, सॅक्रमच्या (कायमचे जोडलेले पाच मणके) खाली स्थित असते व ते तीन कायच्या जोडलेल्या कशेरुकांपासून बनते. कोक्सीक्स हे कशेरुकाच्या माळेतील किंवा स्तंभातील सर्वात खालचे हाड आहे.
स्पाइनल डिस्क प्रोलॅप्सच्या विकासामध्ये अनेक घटक कारणीभूत शकतात. सामान्य कारणांमध्ये वय-संबंधित ऱ्हास, पुन्हा-पुन्हा होणाऱ्या दुखापती, वजन उचलण्याची अयोग्य पद्धत, लठ्ठपणा आणि अचानक झालेले पाठीवरचे आघात यांचा समावेश होतो. डीजनरेटिव्ह बदल (ऱ्हास) बहुतेकदा वय किंवा दुखापतीशी संबंधित असतात व ते कालांतराने डिस्कला कमकुवत करतात, ज्यामुळे त्यांना डिस्कमध्ये हर्नियेशन होण्याची वाढते. पुन्हा-पुन्हा वाकणे, सारखे वजन उचलणे किंवा जास्त प्रमाणात वळणे यांचा समावेश असलेले क्रियाकलाप देखील डिस्कवर ताण आणू शकतात आणि प्रोलॅप्सचा धोका वाढवू शकतात.
स्पाइनल डिस्क प्रोलॅप्सची लक्षणे हर्नियेशनच्या स्थानावर आणि तीव्रतेनुसार बदलू शकतात. (डिस्क हर्नियेशन व डिस्क प्रोलॅप्स समानार्थी आहेत). सामान्य लक्षणांमध्ये प्रोलॅप्स झालेल्या ठिकाणी पाठदुखी, नितंब, पाय किंवा हातांमध्ये पसरणारी वेदना, सुन्नपणा, मुंग्या येणे, स्नायू कमकुवत होणे आणि दैनंदिन क्रियाकलाप करण्यात अडचण येणे यांचा समावेश होतो. गंभीर प्रकरणांमध्ये जेथे हर्निएटेड डिस्क असते तिथे ती पाठीच्या नसा संकुचित करते. रूग्णाला मल-मूत्रावर नियंत्रण ठेवता येत नाही. याला कौडा इक्विना सिंड्रोम म्हणून ओळखले जाते. या परिस्थितीत ज्याला त्वरित वैद्यकीय मदतीची आवश्यकता असते.
स्पाइनल डिस्क प्रोलॅप्स सॅक्रमवरील 24 मणक्यांपैकी कोणत्याही दोन मणक्यामध्ये होऊ शकते. तथापि, पाठीच्या खालच्या भागात (लंबर स्पाइन) आणि मान (मानेच्या मणक्यामध्ये) स्पाइनल डिस्क प्रोलॅप्स सर्वात अधीक प्रमाणात होते. लंबर डिस्क प्रोलॅप्ससाठी सर्वात सामान्य ठिकाणे चौथ्या आणि पाचव्या लंबर मणक्यांच्या मध्ये आणि पाचव्या लंबर मणक्यांच्या आणि सॅक्रमच्या दरम्यान आहेत. मानेच्या मणक्यामध्ये, सर्वात असुरक्षित पातळी C4 ते C7 आहेत. पाठीच्या मध्यभागी असलेल्या पाठीचा कणा क्वचितच प्रभावित होतो. डिस्क प्रोलॅप्सची लक्षणे प्रोलॅप्सच्या स्थानावर अवलंबून असतात.
स्पाइनल डिस्क प्रोलॅप्सचे निदान वैद्यकीय इतिहासाचे संपूर्ण आवलोकन, शारीरिक तपासणी आणि इमेजिंग अभ्यास याने केले जाते. शारीरिक तपासणी दरम्यान शल्यचिकित्सक गती, प्रतिक्षेप, स्नायूंची ताकद आणि संवेदना यांच्या श्रेणीचे मूल्यांकन करतात. इमेजिंग चाचण्या जसे की एक्स-रे, एम.आर.आय. स्कॅन किंवा सी.टी. स्कॅन स्पाइनल मणक्यांच्या स्तंभाला दुखापत आणि स्पाइनल डिस्कच्या प्रोलॅप्स किंवा हर्निएशनची पातळी आणि व्याप्ती समजून घेण्यास मदत करतात.
स्पाइनल डिस्क प्रोलॅप्ससाठी उपचार पद्धती लक्षणांच्या तीव्रतेवर आणि रुग्णाच्या वैयक्तिक परिस्थितीवर अवलंबून असते. प्रारंभिक व्यवस्थापनामध्ये सहसा विश्रांती, वेदना औषधोपचार, फिझियोथेरपी व्यायाम उपचार आणि क्रियाकलाप बदल यासारख्या सर्जरी शिवायच्या उपायांचा समावेश असतो. नॉनस्टेरॉइडल अँटी-इंफ्लेमेटरी ड्रग्स (NSAIDs) वेदना आणि जळजळ कमी करण्यात मदत करू शकतात. फिझियोथेरपीचा उद्देश आसपासच्या स्नायूंना बळकट करणे, लवचिकता सुधारणे आणि मणक्यावरील ताण कमी करण्यासाठी योग्य पवित्रा वाढवणे हे असतात.
ज्या प्रकरणांमध्ये सर्जरी शिवयचे उपचार आराम देण्यास अयशस्वी ठरतात किंवा लक्षणे खराब होतात, तेव्हा अधिक आक्रमक उपचारांचा विचार केला जाऊ शकतो. एपिड्यूरल स्टिरॉइड इंजेक्शन्स थेट प्रभावित भागात दाहक-विरोधी औषधे वितरीत देऊ शकतात, ज्यामुळे तात्पुरता वेदनांमध्ये आराम मिळतो. सर्जिकल पर्याय, जसे की डिसकेक्टॉमी किंवा मायक्रोडिसकेक्टोमी, मज्जातंतूंवरील दबाव कमी करण्यासाठी आणि लक्षणे कमी करण्यासाठी डिस्कचा हर्नियेटेड भाग काढून टाकतात. तथापि, शस्त्रक्रिया केवळ गंभीर प्रकरणांसाठी राखीव असते. जेव्हा न्यूरोलॉजिकल लक्षणे येतात तेव्हा देखील ऑपरेशनच करवावे लागते.
जेव्हा औषधोपचार अयशस्वी होतात किंवा लक्षणे कमकुवत होतात तेव्हा स्पाइनल डिस्क प्रोलॅप्ससाठी सर्जिकल उपचार वापरले जातात. सर्जरीची उद्दिष्टे असतात वेदना कमी करणे, कार्य पुनर्संचयित करणे आणि न्यूरोलॉजिकल गुंतागुंत टाळणे. स्पाइनल डिस्क प्रोलॅप्सच्या उपचारासाठी वापरलेली विविध शस्त्रक्रिया तंत्रे आपण या ब्लॉगमध्ये पाहू.
स्पाइनल डिस्क प्रोलॅप्स बरा करण्यासाठी सर्जिकल तंत्र रुग्णाच्या विशिष्ट परिस्थितीनुसार तयार केली जातात. काही सर्जिकल पद्धती खालील प्रमाणे आहेत:
डिस्केक्टॉमी म्हणजे पाठीच्या नसा संकुचित करणाऱ्या डिस्कचा हर्निएटेड भाग आंशिक किंवा पूर्णपणे काढून टाकणे. ही प्रक्रिया खुली शस्त्रक्रिया किंवा मायक्रोडिस्केक्टोमी सारख्या कमीत कमी आक्रमक तंत्रांचा वापर करून केली जाऊ शकते. मायक्रोडिस्केक्टोमी मध्ये लहान चीरे आणि विशेष उपकरणे वापरतात, ज्यामुळे आजूबाजूच्या ऊतींचे नुकसान कमी होते, बरे होण्यास कमी वेळा लागतो आणि शस्त्रक्रिया चांगले परिणाम देते.
ज्या प्रकरणांमध्ये हर्निएटेड डिस्कमुळे स्पाइनल कॅनाल स्टेनोसिस होतो म्हणजे स्पाइनल कॅनाल संकुचीत होतो व स्पाईनल कॉर्ड वर दाब येतो तेव्हा लॅमिनेक्टॉमी केली जाऊ शकते. या प्रक्रियेमध्ये मेरुदंडाच्या कालव्यामध्ये (स्पाइनल कॅनाल मध्ये) अधिक जागा तयार करण्यासाठी लॅमिना, म्हणजे कशेरुकाच्या हाडांची कमान, त्यातील एक भाग काढून टाकतात. यामुळे मज्जातंतूंवरील दबाव कमी होतो.
पाठीची गंभीर अस्थिरता किंवा वारंवार डिस्क हर्नियेशन होणे, हे ज्यांना होते तसल्या रुग्णांसाठी स्पाइनल फ्यूजनचा सल्ला दिला जाऊ शकतो. या प्रक्रियेमध्ये हाडांच्यात कलम (बोन ग्राफ्टींग), धातूचे स्क्रू किंवा रॉड्स वापरून दोन किंवा अधिक मणक्यांना एकत्र जोडून पाठीचा कणा स्थिर करणे आणि प्रभावित भागात पुढील हालचाल रोखणे एवढे करतात. अस्थिरता आणि मज्जातंतूंवर येणारा दाब व त्यांची संकुचितता या दोहोंचा उपचार करण्यासाठी स्पाइनल फ्यूजन अनेकदा डिस्केक्टोमी किंवा लॅमिनेक्टोमीसह एकत्र केले जाते.
एकूण स्पाइनल डिस्क प्रोलॅप्ससाठी शस्त्रक्रियांचे परिणाम चांगले असतात. बहुतेक रुग्णांना शस्त्रक्रियेनंतर वेदनांपासून आराम आणि त्यांच्या दैनंदीन कार्यात सुधारणा झाल्याचे अनुभवत येतात. तथापि, कोणत्याही शल्यक्रिये प्रमाणेच या शल्यक्रियेतही संसर्ग, रक्तस्त्राव, मज्जातंतूला दुखापत आणि डिस्क हर्नियेशनची पुनरावृत्ती यासह संभाव्य धोके आणि गुंतागुंतीची जाणीव असणे आवश्यक आहे. हे धोके कमी करण्यासाठी आणि शस्त्रक्रियेच्या परिणामांना अनुकूल करण्यासाठी कमीत कमी आक्रमक तंत्रे विकसित केली गेली आहेत. यामुळे शस्त्रक्रियेनंतरच्या वेदना कमी होतात, रूग्णांना रूग्णालयात कमी दिवसा राहावे लागते आणि पारंपारिक खुल्या शस्त्रक्रियेच्या तुलनेत रूग्ण लवकर बरे होतात.
स्पाइनल डिस्क प्रोलॅप्सच्या व्यवस्थापनात सर्जिकल उपचार महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावतात, ज्यामुळे सतत लक्षणे किंवा न्यूरोलॉजिकल लक्षणे असलेल्या रुग्णांना बर्यापैकी आराम मिळतो. विविध शल्यचिकित्सा तंत्रांचा वापर करून आणि रुग्णाच्या वैयक्तिक परिस्थितीचा विचार करून स्पाइन सर्जन प्रत्येक रुग्णाच्या गरजा आणि प्रकृती यांचा संपूर्ण विचार करून उपचार योजना तयार करतात. याने परिणाम सर्वात चांगले येऊ शकतात आणि पाठीचा कणा त्याचे कार्य पूर्वी सारखे करू शकतो. रुग्ण आणि स्पाईन सर्जन यांच्यात विश्वास व सहकार्य हे सर्व गोष्टी समजून निर्णय घेण्यास आणि यशस्वी शस्त्रक्रिया परिणाम प्राप्त करण्यास महत्त्वाचे आहे.
स्पाइनल डिस्क प्रोलॅप्ससाठी काही जोखीम घटक, जसे की वय आणि आनुवंशिकता, बदलता येत नाहीत. परंतु निरोगी जीवनशैलीच्या सवयी आणि योग्य शरीर यांत्रिकी अंगीकारणे स्पायनल डिस्क प्रोलॅप्स टाळण्यासाठी मदत करू शकते. योग्य वजन राखणे, पाठीच्या मुख्य स्नायूंना बळकट करण्यासाठी नियमित व्यायाम करणे आणि कोणतीही वस्तू उचलण्यासाठी योग्य तंत्रांचा सराव केला तर स्पयनल डिस्क हर्नियेशनचा धोका कमी होऊ शकतो. मणक्यावर जास्त ताण पडणाऱ्या क्रियाकलाप जरूर टाळावेत व अर्गोनॉमिक फर्निचर आणि साधने वापरणे हे देखील इजा होण्याचा धोका कमी करू शकतात.
स्पाइनल डिस्क प्रोलॅप्स हा अनेकांना होणारा रोग आहे. यामुळे वेदना होतात, अस्वस्थता येते आणि जीवनाची गुणवत्ता कमी होते. वैद्यकीय आणि शस्त्रक्रिया उपचार सहसा पाठीच्या डिस्कच्या समस्या कमी करू शकतात. मिरज, सांगली [महाराष्ट्र] येथील समर्थ न्यूरो आणि ट्रॉमा हॉस्पिटलमध्ये स्पायनल डिस्क प्रोलॅप्सवर उपचार करण्यासाठी न्यूरो सर्जन डॉ. रवींद्र पाटील यांच्या मार्गदर्शनाखाली पायाभूत सुविधा आणि सर्जिकल टीम आहे.
समर्थ न्यूरो आणि सुपरस्पेशालिटी हॉस्पिटलमध्ये 100+ बेड आहेत आणि हे न्यूरोलॉजिकल समस्या / आजारावरील इमर्जन्सी सर्जरीमध्ये आणि निदानामध्ये तज्ञ आहे.