By Dr. Ravindra Patil
वेंट्रिकल म्हणजे एखाद्या अवयवातील पोकळी. व्हेंट्रिकल हा शब्द लॅटिनमधून आला आहे. शरीरशास्त्रात वापरले जाणारे अनेक शब्द लॅटिन भाषेतून आले आहेत. मेंदूची वेंट्रिकल्स म्हणजे मेंदूतील पोकळ्या. त्या एकूण चार असतात. मेंदूच्या वेंट्रिकल्सची विशिष्ट कार्ये असतात, जी आपण या लेखात पाहू.
मानवी शरीराच्या दोन प्रमुख अवयवांमध्ये वेंट्रिकल्स असतात. ते दोन अवयव म्हणजे हृदय आणि मेंदू. हृदयाची वेंट्रिकल्स आपल्या शरीरातील रक्त पंप करतात, तर मेंदूचे वेंट्रिकल्स मेंदूतील पोकळ्यांमधून सेरेब्रोस्पाइनल फ्लुइड (सी.एस.एफ.) नावाचा द्रव तयार करतात, तो साठवतात आणि त्याचे अभिसरण करतात. सी.एस.एफ. मानवी मेंदू भोवती असते आणि या द्रव पदार्थात आपला मेंदू तरंगत असतो असे म्हंटले तरी योग्य ठरेल. सी.एस.एफ. पाठीच्या कण्याभोवती (स्पायनल कॉर्ड भोवती) पण असते. सी.एस.एफ. मेंदूचे धक्के आणि दुखापातीं यापासून संरक्षण करते. सी.एस.एफ. मेंदूला पोषक द्रव्ये पोहोचवण्याचे काम करते आणि मेंदूतील कचरा पण काढून टाकते.
मेंदूमध्ये एकूण चार वेंट्रिकल्स असतात. या चारी पोकळ्या एकमेकांशी जोडलेल्या असतात. वर नमूद केल्याप्रमाणे, वेंट्रिकल्स सेरेब्रोस्पाइनल फ्लुइड (CSF) तयार करतात, साठवतात आणि त्याचे अभिसरण करतात.
मेंदूची दोन लेटरल वेंट्रिकल्स सेरेब्रल गोलार्धांमध्ये आढळणाऱ्या सी-आकाराचे पोकळ्या असतात.
लेटरल वेंट्रिकल्स तिसऱ्या वेंट्रिकलशी इंटर-व्हेंट्रिक्युलर फोरामेन नावाच्या छीद्राद्वारे जोडलेले असतात. तिसरे वेंट्रिकल म्हणजे एक अतिशय अरुंद पोकळी असते. ती डायएनकेफेलॉनच्या (मेंदूच्या एक भागाच्या) मध्यरेषेने चालते.
तिसऱ्या आणि चौथ्या वेंट्रिकल्सला कोणती रचना जोडते? तिसरे वेंट्रिकल चौथ्या वेंट्रिकलशी सेरेब्रल एक्वाडक्टद्वारे जोडलेले असते. चौथे वेंट्रिकल एका बाजूला सेरेबेलम आणि दुसऱ्या बाजूला ब्रेनस्टेममध्ये या दोन्ही मध्ये असते. ते पाठीच्या कण्याच्या (स्पायनल कॉर्डच्या) मध्यवर्ती कालव्यापर्यंत पसरते. याचा अर्थ, चार वेंट्रिकल्स मेंदूपासून स्पायनल कॉर्डच्या शेवटपर्यंत पसरलेली असतात. सी.एस.एफ. मेंदूभोवती असतो आणि वेंट्रिकल्समध्ये देखील असते. सी.एस.एफ. म्हणजे एका द्रव भरलेल्या उशी सारखे असते. त्यामध्ये मेंदू अक्षरशः तरंगतो. मेंदूचे वेंट्रिकल्स मूलत: मेंदूभोवती सी.एस.एफ. पुरवतात, त्याचा साठा करतात आणि त्याचे मेंदू व स्पायनल कॉर्ड भोवतालची अभिसरण करतात.
सी.एस.एफ. एक जाड व चिकट द्रव असतो. तो मेंदूला उशी सारखा टेका आणि रक्षण देतो. सी.एस.एफ. मेंदूचे तापमान नियंत्रित करते आणि मेंदूला पोषक तत्वांचा पुरवठा करते.
ही चार पोकळ वेंट्रिकल्स बाकी मेंदू पेक्षा अगदी वेगळी असतात. मेंदू मेंदूच्या ऊतींनी बनलेला असतो. तो ग्रे मॅटर व व्हाईट मॅटरने बनलेला असतो. ग्रे (राखाडी रंग) व व्हाईट (पांढरा रंग) मॅटर ही नावे मेंदूच्या रंगामुळे दिली गेली आहेत. आणि वेंट्रिकलचे मुख्य कार्य म्हणजे अर्थातच सी.एस.एफ. तयार करते व ते मेंदूत सगळीकडे फिरवणे.
वेंट्रिकल्समध्ये द्रवपदार्थाशिवाय काहीही नसल्यामुळे, प्राचीन काळी असे मानले जात होते की व्हेंट्रिकल्समध्ये ‘प्राणी आत्मे’ असतात. या रहस्यमय पदार्थ ज्यामुळे अमर आत्म्याला भौतिक शरीरावर नियंत्रण ठेवता येते असे मानले जायचे. नंतर असे मानले गेले की वेंट्रिकल्सला कल्पनाशक्ती आणि स्मरणशक्तीच्या निर्मितीसारखी कार्ये करतात. तथापि, १७६४ मध्ये असे आढळून आले की वेंट्रिकल्स सी.एस.एफ. द्रवपदार्थाने भरलेले असतात, प्राण्यांच्या आत्म्याने भरलेले नसतात. आणि सी.एस.एफ. चारी वेंट्रिकल्समधील कनेक्शनद्वारे मेंदूच्या आजूबाजूला आणि आत वाहते. वेंट्रिकल्सने सी.एस.एफ.ला संपूर्ण मेंदूमध्ये प्रवाहित होण्याचा मार्ग दिला असतो. हळूहळू असे आढळून आले की वेंट्रिकल्सची मुख्य भूमिका आहे सी.एस.एफ.चे उत्पादन, साठवण आणि परिसंचरण.
सी.एस.एफ.चे उत्पादन कोरॉइड प्लेक्सस नावाच्या विशेष पडद्याद्वारे केले जाते, जे एपेन्डिमल पेशींनी बनलेले असते. कोरॉइड प्लेक्सस मेंदूतील वेंट्रिकल्सच्या आतील बाजुवर असते. एपेन्डिमल पेशी सी.एस.एफ. तयार करण्यासाठी तयार केलेल्या ग्लियाल पेशी आहेत आणि ते स्थिर दराने वेंट्रिकल्समध्ये सी.एस.एफ.द्रव स्राव करतात. एपेन्डिमल पेशींद्वारे दररोज सुमारे अर्धा लिटर सी.एस.एफ. तयार होते. सी.एस.एफ. वेंट्रिक्युलर सिस्टिममधून जाते आणि मेंदू आणि पाठीच्या कण्याभोवती मेनिन्जेस (मेंदू भोवतीची आवरणे) च्या दरम्यानच्या एका लहान भागात फिरते ज्याला सबएरेक्नॉइड स्पेस म्हणतात.
सी.एस.एफ.मेंदूमध्ये अनेक महत्त्वाच्या भूमिका बजावते. आधी नमूद केल्याप्रमाणे सी.एस.एफ. मध्ये मेंदू तरंगत असतो. त्यामुळे मेंदूचे वजन कमी होते आणि त्यामुळे मेंदूवर गुरुत्वाकर्षणाचा पूर्ण प्रभाव पडत नाही. मेंदू हा अतिशय नाजूक आणि मऊ अवयव आहे. मेंदू सी.एस.एफ. मध्ये तरंगत नसता तर तो स्वतःच्या वजनाने त्याचा आकार बदलला असता व तो विकृत झाला असता! मूत्रपिंड, यकृत आणि हृदय यासारखे अवयव अधिक मजबूत असले तरी मेंदू अतिशय मऊ असतो. सी.एस.एफ.च्या द्रवपदार्थात मेंदू नसला तर मेंदूची नाजूक ऊतक फाटू शकतात.
कोणत्याही वेळी सुमारे १२५ ते १५० मिली लिटर सी.एस.एफ.अस्तित्वात असते. मानवी मेंदूचे वास्तविक वजन सुमारे १४०० ते १५०० ग्रॅम असते. पण मेंदू सी.एस.एफ.मध्ये तरंगत असल्याने मेंदूचे वजन निव्वळ btrx २५ ते ३० ग्रॅम इतकेच असते. त्यामुळे मेंदूचे जणूकाही वजनच नसते व त्यामुळे मेंदूला त्याची घनता व कार्य राखता येते. सी.एस.एफ. मध्ये न तरंगता मेंदू कवटीत लटकला असता तर त्याचा रक्तपुरवठा खंडित झाला असता आणि मेंदूच्या खालच्या भागात त्याचे न्यूरॉन्स मेंदूच्या स्वतःच्या वजनानेच मारले गेले असते!
मेंदूच्या सभोवतालचा CSF चा थर यांत्रिक दबाव किंवा प्रहारामुळे (उदा. डोक्याला जोरदार मार लागल्याने) संभाव्य जखमांविरुद्ध बफर म्हणून काम करतो. याव्यतिरिक्त, सी.एस.एफ. मेंदूवर फिरत असताना ते निकास करण्यायोग्य आणि इतर टाकाऊ पदार्थ वाहून नेते आणि ते रक्तप्रवाहात रिकामे करते जिथून ते पदार्थ शेवटी किडनी फिल्टरेशनच्या यंत्रणेद्वारे शरीरातून बाहेर काढले जातात.
वेंट्रिकल्समधील सी.एस.एफ. उत्पादनाचा दर वेंट्रिकल्समधील दाब (म्हणजे इंटर-व्हेंट्रिक्युलर प्रेशर) मध्ये बदल लक्षात न घेता बऱ्यापैकी स्थिर असतो. जर सी.एस.एफ.चा रस्ता वेंट्रिक्युलर सिस्टीममध्ये कुठेतरी अवरोधित असेल तर मोठी समस्या होते. मेंदूच्या वेंट्रिक्युलर सिस्टीममध्ये सी.एस.एफ. तयार होत राहते परंतु त्यास सिस्टममधून बाहेर पडण्याचे कोणतेही साधन नसेल तर वेंट्रिकल्समध्ये दबाव वाढेल आणि वाढत्या दाबामुळे वेंट्रिकल्सचा विस्तार होऊ शकतो. विस्तारणारे वेंट्रिकल्स नंतर मेंदूच्या इतर संरचनेवर दबाव आणू शकतात आणि अडथळा नेमका कुठे झाला आहे आणि कोणत्या संरचनेवर ब्लॉकेजचा सर्वाधिक परिणाम होतो यावर अवलंबून विविध गंभीर रोग निर्माण करू शकतात.
जेव्हा लहान बाळांमध्ये मेंदूच्या वेंट्रिकल्समध्ये अडथळा येतो (अशी मुले ज्यांची कवटी पूर्णपणे हाड बनलेली नसते व त्यांना टाळू असते, सामान्यत: 2 वर्षांखालील बाळे ) तेव्हा त्याचा परिणाम होतो डोक्याच्या आकाराची वाढ होण्यात. याला हायड्रोसेफलस असे म्हणतात. हायड्रोसेफलस हे सी.एस.एफ. च्या मार्गात अडथळे तसेच जास्त सी.एस.एफ. उत्पादनामुळे होऊ शकते. सामान्य भाषेत हायड्रोसेफलसला ‘मेंदूतील पाणी’ असे संबोधले जाते.
सी.एस.एफ. प्रावाहात अडथळा निर्माण होऊन हायड्रोसेफलस होते त्याची अनेक कारणे असू शकतात, जसे की ट्यूमर, संसर्ग किंवा जन्मजात विकृती, ज्यामुळे वेंट्रिकल्सच्या कार्यात अडथळा येतो. हायड्रोसेफलसवर अनेकदा शस्त्रक्रियेने शंट रोपण करून उपचार केले जाऊ शकतात. ही शंट (म्हणजे एक प्लास्टिकची नळी असते) अतिरिक्त सी.एस.एफ. पोटातील पोकळीत रिकामे करते. हे ऑपरेशन यशस्वी होते, परंतु जर अडथळ्याचे मुख्य कारण सोडवले गेले नाही तर भविष्यात अजून शस्त्रक्रिया आवश्यक असू शकतात, उदा. वय व उंची वाढल्याने शंट हलणे किंवा शंट संक्रमित होणे व त्यावरचे उपचार.
कॉन्ट्रास्ट सीटी स्कॅन मेंदूतील वेंट्रिकल्सचा आकार दर्शवू शकतो. एकतर रुग्णाच्या शिरामध्ये रेडिओपेक डाय इंजेक्ट केला जातो किंवा सी.एस.एफ. एवजी वेंट्रिकल्समधे हवा भरली जाते आणि नंतर मेंदूच्या वेंट्रिकल्सचे सीटी स्कॅन केले जाते. दोन्ही प्रकारे चांगला कॉन्ट्रास्ट दिसतो आणि व्हेंट्रिकल्सच्या आकाराची कल्पना केली जाऊ शकते. सी.टी. स्कॅन मध्ये रेडिओ ओपेक डाय पांढरा दिसतो तर हवा असलेली जागा काळी दिसते. त्यामुळे डॉक्टरांना वेंट्रिकल्सचा आकार पाहण्यास आणि ट्यूमर, वाढलेला सी.एस.एफ. दाब किंवा मेंदूच्या वेंट्रिक्युलर सिस्टीममध्ये अडथळा याविषयी निदान करण्यात मदत होते.
मिरजेतील समर्थ न्यूरो आणि सुपरस्पेशालिटी हॉस्पिटलमध्ये मुलांमधील हायड्रोसेफलस आणि सी.एस.एफ. अवरोधाच्या ब्लॉकेजच्या इतर कारणांवर उपचार करण्यासाठी सर्व पायाभूत सुविधा आणि कर्मचारी आहेत. मुख्य न्यूरो सर्जन डॉ. रवींद्र पाटील यांनी अनेक हायड्रोसिफॅलस असलेल्या अनेक मुलांवर शस्त्रक्रिया केल्या आहेत व ती मुले आज मोठी झाली आहे. या मुलांना शंट शस्त्रक्रियेची गरज होती. तसेच डॉ रवींद्र पाटील यांनी मेंदूतील गाठी असलेल्या प्रौढ रुग्णांवर देखील अनेक यशस्वी शस्त्रक्रिया केल्या आहेत.
समर्थ न्यूरो आणि सुपरस्पेशालिटी हॉस्पिटलमध्ये 100+ बेड आहेत आणि हे न्यूरोलॉजिकल समस्या / आजारावरील इमर्जन्सी सर्जरीमध्ये आणि निदानामध्ये तज्ञ आहे.
