By Dr.Ravindra Patil
लंबर डिस्क प्रोलॅप्स, ज्याला सामान्यतः हर्निएटेड डिस्क असेही म्हणतात, एक अशी स्थिती आहे ज्यामुळे पाठदुखीचा त्रास होऊ शकतो आणि एखाद्याच्या संपूर्ण पाठीच्या आरोग्यावर दुष्परिणाम होऊ शकतो. डिस्क हर्नियेशनशी संबंधित दुर्बल लक्षणांपासून आराम मिळवायचा प्रयत्न करणाऱ्या व्यक्तींसाठी ही स्थिती, त्याची कारणे आणि उपचार पर्याय समजून घेणे गरजेचे आहे.
लंबर डिस्क प्रोलॅप्सच्या सौम्य प्रकरणांमध्ये, व्यक्तींना कमीतकमी लक्षणे दिसू शकतात, बहुतेकदा स्थानिक पाठदुखी किंवा अस्वस्थता म्हणून प्रकट होतात. वेदना अधूनमधून आणि विशिष्ट हालचाली किंवा स्थितींमुळे वाढू शकते. सौम्य सुन्नपणा, मुंग्या येणे किंवा नितंब किंवा पाय मध्ये एक कंटाळवाणा वेदना देखील होऊ शकते. तथापि, कमीतकमी लक्षणे असलेल्या व्यक्ती सामान्यतः सामान्य कार्य राखतात आणि महत्त्वपूर्ण मर्यादांशिवाय दैनंदिन क्रियाकलाप करू शकतात. या सौम्य लक्षणांचे व्यवस्थापन करण्यासाठी विश्रांती, ओव्हर-द-काउंटर वेदना औषधे आणि जीवनशैली समायोजन यासारखे पुराणमतवादी उपाय पुरेसे असू शकतात. हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे की अगदी कमी लक्षणांच्या बाबतीतही, अचूक निदानासाठी आणि मणक्याचे आरोग्य राखण्यासाठी आणि डिस्क प्रोलॅप्सच्या लक्षणांची प्रगती रोखण्यासाठी प्रतिबंधात्मक उपायांसाठी योग्य मार्गदर्शनासाठी वैद्यकीय मदत घेणे उचित आहे.
लंबर डिस्क प्रोलॅप्स नंतरची सर्वात वाईट परिस्थिती काय होऊ शकते त्याची चर्चा या ब्लॉगच्या शेवटी केली आहे.
कमरेच्या मणक्यामध्ये पाठीच्या खालच्या भागात पाच मणके असतात. त्या पाच मणक्यांच्या मध्ये उशी देणे आणि त्यांना लवचिकतेसाठी देण्यासाठी जबाबदार असलेल्या चार इंटरव्हर्टेब्रल डिस्क असतात. थोडक्यात, पाच लंबर कशेरुका (मणके) आणि चार इंटरव्हर्टेब्रल डिस्क असतात. जेव्हा डिस्कचा बाहेरचा थर कमकुवत होतो तेव्हा लंबर डिस्क प्रोलॅप्स होते. त्यातील जेलसारखा पदार्थ बाहेर पडतो. या स्थितीला बर्याचदा हर्निएटेड किंवा स्लिप्ड डिस्क असे ही म्हंटले जाते. त्यामुळे जवळपासच्या नसा दाबल्या जातात, ज्यामुळे प्रभावित भागात वेदना, सुन्नपणा आणि अशक्तपणा येतो.
लंबर डिस्क प्रोलॅप्सच्या विकासामध्ये अनेक घटक योगदान देतात. वृद्धत्व हा एक प्राथमिक घटक आहे, कारण कालांतराने डिस्क नैसर्गिकरित्या दुबळ्या होतात व त्यातील पाण्याचे प्रमाण आणि लवचिकता गमावतात. जड वजन उचलणे किंवा अयोग्य प्रकार वजन उचलण्याने यांसारख्या क्रियांमुळे मणक्यावर वारंवार येणारा ताण देखील डिस्क हर्नियेशनचा धोका वाढवू शकतो. इतर घटकांमध्ये लठ्ठपणा, अनुवांशिक पूर्वस्थिती आणि बैठी जीवनशैली यांचा समावेश होतो.
लंबर डिस्क प्रोलॅप्सच्या लक्षणांपैकी एक म्हणजे सतत पाठदुखी, जी बहुतेक वेळा नितंब, मांड्या आणि पायांपर्यंत पसरते. सुन्नपणा, मुंग्या येणे आणि स्नायू कमकुवत होणे हे देखील वेदना सोबत असू शकते. गंभीर प्रकरणांमध्ये, डिस्क हर्नियेशनमुळे कौडा इक्विना सिंड्रोम म्हणून ओळखल्या जाणार्या स्थितीस कारणीभूत ठरू शकते. यात आतडी आणि मूत्राशय यांचे कार्य बिघडते. यात त्वरित वैद्यकीय मदतीची आवश्यकता असते. या गंभीर स्थिती विषयी खाली चर्चा केली आहे.
लंबर डिस्क प्रोलॅप्सच्या उपचारामध्ये सर्जरी शिवायचा उपचार किंवा सर्जरी यांचा समावेश असतो. काही प्रकरणांमध्ये, शस्त्रक्रिया करावीच लागते. शस्त्रक्रिये शिवायच्या उपचारांचा उद्देश असतो शस्त्रक्रिया न करता वेदना कमी करणे आणि मणक्याचे आरोग्य सुधारणे. यामध्ये खालील गोष्टी समाविष्ट असू शकतात:
ज्या प्रकरणांमध्ये असे उपचार प्रभावी ठरत नाहीत, त्यत शस्त्रक्रिया करण्याचा विचार केला जाऊ शकतो. डिसकेक्टोमी किंवा मायक्रो- डिसकेक्टोमी सारख्या प्रक्रियांचा उद्देश डिस्क मटेरियल काढून टाकणे आणि मज्जातंतूंवरील दबाव कमी करणे आहे.
मायक्रो-डिसकेक्टोमी, ज्याला मायक्रो-डिकंप्रेशन देखील म्हणतात, एक अशी शस्त्रक्रिया आहे जी सामान्यतः लंबर डिस्क प्रोलॅप्स किंवा हर्निएटेड डिस्क्सवर उपचार करण्यासाठी वापरली जाते. ही एक कमीतकमी कापकूप करणारी शस्त्रक्रिया आहे जी डिस्क बाहेर पडल्यामुळे पाठीच्या मज्जातंतूंवरील दबाव कमी करण्यासाठी बनवण्यात आलेली आहे.
मायक्रो-डिसकेक्टोमी दरम्यान, मणक्याच्या प्रभावित भागावर एक लहान चीरा दिला जातो. खुल्या शस्त्रक्रियेच्या मोठे चीरे असतात, तर या कमीत कमी आक्रमक पद्धतीमध्ये सूक्ष्मदर्शक किंवा बहिर्गोल भिंगाचा वापर करतात. त्यामुळे सर्जनला प्रभावित डिस्क आणि आसपासच्या संरचना अचूक पणे पाहता येते. विशेष साधनांचा वापर केल्याने हर्नियेटेड डिस्क काढून टाकणे शक्य होते, व मज्जातंतूवरील दबाव कमी होते.
मायक्रो-डिसकेक्टोमीचा एक प्राथमिक फायदा म्हणजे आसपासच्या ऊतींना कमीतकमी इजा होते. लहान चीरे आणि विशेष साधनांचा वापर करून केलेल्या सर्जरी मध्ये स्नायू आणि मणक्यातील इतर संरचनांना होणारी इजा कमीत कमी असते. यामुळे केवळ शस्त्रक्रियेनंतरच्या वेदना कमी होतात हा फायदा होतो आणि पारंपारिक मोठे चीरे देऊन केलेल्या शस्त्रक्रियेच्या तुलनेत रूग्ण लवकर बरे होतात.
मायक्रो-डिसकेक्टोमी करण्यात येणार्या रूग्णांना सामान्यत: या प्रक्रियेनंतर पाठदुखी, पाय दुखणे आणि बधीरपणा यासारखी लक्षणे बरीच कमी होतात. लंबर डिस्क प्रोलॅप्सशी संबंधित लक्षणे दूर करण्यासाठी मायक्रो-डिसकेक्टोमी सर्जरीच्या यश चा दर जास्त असतो.
कोणत्याही शस्त्रडॉक्रियेच्या प्रक्रियेप्रमाणे, संभाव्य जोखीम आणि गुंतागुंत आहेत आणि मायक्रो-डिसकेक्टोमी चा विचार करणार्या व्यक्तींनी त्यांच्या डॉक्टरांशी याबद्दल चर्चा करणे महत्वाचे आहे. तथापि, बर्याच रूग्णांसाठी, लंबर डिस्क प्रोलॅप्सच्या वाईट परिणामांना बरे करण्यासाठी मायक्रो-डिसकेक्टोमी एक प्रभावी आणि कमीतकमी कापकूप करणारा सर्जरी असते. यामुळे रूग्णां परत लवकरच हिंडू फिरू शकतात आणि त्यांच्या जीवनाची एकूण गुणवत्ता सुधारू शकते.
फिझियोथेरपी उपचारांव्यतिरिक्त, लंबर डिस्क प्रोलॅप्स असलेल्या व्यक्तींना प्रभावित डिस्कवरील दबाव कमी करण्यासाठी आणि उपचारांना प्रोत्साहन देण्यासाठी डिझाइन केलेल्या डिस्क कॉम्प्रेशन व्यायामाचा फायदा होऊ शकतो. हे व्यायाम फिझियोथेरपीस्टच्या मार्गदर्शनाखाली केले पाहिजेत. खाली काही प्रभावी डिस्क कॉम्प्रेशन व्यायाम दिले आहेत:
लंबर डिस्क प्रोलॅप्सच्या सर्वात वाईट परिस्थितीत, पाठीच्या मज्जातंतूंच्या तीव्र आणि दीर्घकाळापर्यंत दबावामुळे (कॉम्प्रेशनमुळे) गंभीर कॉम्प्लिकेशन्स होऊ शकतात. यामुळे कौडा इक्विना सिंड्रोम होऊ शकतो. यामध्ये आतडी आणि मूत्राशयावरील नियंत्रण कमी होणे, सॅडल ऍनेस्थेसिया (नितंब आणि आतील मांड्यांमधील संवेदना कमी होणे) आणि पायांमध्ये प्रगतीशील कमकुवतपणा येतो.
काउडा इक्विना सिंड्रोम ही एक वैद्यकीय आणीबाणी (इमरजन्सी) आहे ज्यामध्ये तत्काळ उपचार आवश्यक असतात, विशेषत: प्रभावित नसावरील दबाव कमी करण्यासाठी शस्त्रक्रियेद्वारे डीकंप्रेशन करावे लागते. काउडा इक्विना सिंड्रोमवर त्वरित उपाय करण्यात अयशस्वी झाल्यास कायमचे न्यूरोलॉजिकल नुकसान होऊ शकते. अशी गंभीर कॉम्प्लिकेशन्स दुर्मिळ असताना. अपरिवर्तनीय परिणाम टाळण्यासाठी लंबर डिस्क प्रोलॅप्सशी संबंधित गंभीर लक्षणे अनुभवताना त्वरित वैद्यकीय मदत घेणे अत्यंत गरजेचे असते.
लंबर डिस्क प्रोलॅप्स एखाद्या व्यक्तीच्या जीवनाच्या गुणवत्तेवर लक्षणीय दुष्परिणाम करू शकते, परंतु स्थितीची व्यापक समज आणि सक्रिय उपायांसह, व्यक्ती पाठदुखीचे व्यवस्थापन करू शकतात आणि पाठीच्या आरोग्यास प्रोत्साहन देऊ शकतात. जुन्या प्रकारचे उपचार, सर्जरी किंवा विशेष व्यायामांद्वारे असो, लंबर डिस्क प्रोलॅप्समुळे उद्भवलेल्या अवघड आव्हानांना तोंड देण्यासाठी वैयक्तिक दृष्टीकोन विकसित करण्यासाठी व्यावसायिक मार्गदर्शन मिळवणे ही मुख्य गोष्ट आहे. लक्षात ठेवा, लवकर हस्तक्षेप आणि निरोगी जीवनशैलीची साठी डिस्क हर्निएशनचे परिणाम कमी करण्यात आणि पाठीच्या कण्यातील दीर्घकालीन कल्याण राखण्यासाठी महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावते.
समर्थ न्यूरो आणि सुपरस्पेशालिटी हॉस्पिटलमध्ये 100+ बेड आहेत आणि हे न्यूरोलॉजिकल समस्या / आजारावरील इमर्जन्सी सर्जरीमध्ये आणि निदानामध्ये तज्ञ आहे.
