By Dr.Ravindra Patil
मानवी पाठीचा कणा हा इंजिनियरींगचा एक चमत्कार आहे, जो मानेच्या विस्तृत हालचालीं शक्य करतो व डोक्याला आधार देतो. तथापि, या गुंतागुंतीची प्रणाली मुळे अनेक आव्हाने येऊ शकतात, ज्यामुळे मानेच्या डिस्क प्रोलॅप्ससारखे रोग उद्भवू शकतात. या ब्लॉग पोस्टमध्ये, मानेच्या डिस्क प्रॉलॅप्सची कारणे, लक्षणे आणि विविध उपचार पर्यायांचा अभ्यास करू. याला सर्व्हायकल डिस्क हर्निएशन किंवा नेक डिस्क प्रोलॅप्स असेही म्हणतात.
मानवी मणक्याच्या माळेचे पहिले सात मणके असतात (त्यांना C1 ते C7 म्हणतात) त्यांना सर्व्हायकल स्पाईन म्हणतात. सर्व्हायकल स्पाईन डोक्याला आधार देते, मानेच्या हालचाली सुलभ करते आणि स्पायनल कॉर्ड सुरक्षित ठेवण्याची महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावते.
मानेच्या मणक्याच्या रोगांची अनेक कारणे असतात तिच्या गुंतागुंतीच्या रचनेमुळे. मानेच्या अद्वितीय शारीरिक वक्रतेमुळे विविध रोग होऊ शकतात. हे रोग कशामुळे होतात याची काही कारणे खालील प्रमाणे आहेत.
मानेच्या मणक्यामध्ये लॉर्डोटिक वक्रता (मागच्या बाजुला वक्रता) असते, जी डोक्याचे वजन संतुलित करण्यास आणि स्थिरता राखण्यास मदत करते.
मानेच्या मणक्यांना म्हणजे सर्व्हायकल स्पाईनला क्वचित फक्त एकच रोग होतो. बहुतेक डिस्क प्रोलॅप्सच्या रूग्णांमध्ये प्रोलॅप्स शिवाय इतर रोगही असु शकतात ज्यांपैकी काही खाली नमूद केले आहेत.
मानेच्या कशेरुकांमधील उशी सारखी चकती जेव्हा खराब होते तेव्हा आतील मऊ जेल बाहेरील कठीण थरातून पुढे बाहेर येते सरकते तेव्हा आतील सर्व्हायकल मणक्यांमधील डिस्क प्रोलॅप्स होते. ही स्थिती विविध कारणांमुळे उद्भवू शकते आणि प्रभावी व्यवस्थापनासाठी त्यांना समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. सामान्य अपभाषामध्ये याला ‘नेक डिस्क हर्निएशन’ म्हणतात.
प्रत्येक ग्रीवाच्या डिस्क प्रोलॅप्सच्या आधी ग्रीवा डिस्क प्रोट्र्यूशन असेल. डिस्क प्रोलॅप्स किंवा सर्व्हायकल डिस्क बाहेर येण्याची कारणे आहेत:
नैसर्गिक वृद्धत्वाची प्रक्रिया सर्व्हायकल स्पाईनच्या मणक्यांमधील डिस्क्सची झीज होण्यास हातभार लावते. यामुळे त्यांना कालांतराने डिस्क प्रोलॅप्स होते. डिस्क हळूहळू प्रोलॅप्स होऊ शकते, ज्यामुळे सुरुवातीला सर्व्हायकल डिस्कला फुगवटा येतो, ज्यामुळे वेदना होतात. व नंतर ती प्रोलॅप्स होऊ शकते
अपघात, पडणे किंवा इतर आघातजन्य घटनांमुळे सर्व्हायकल डिस्कना अचानक आणि गंभीर नुकसान होऊ शकते, ज्यामुळे पुढे प्रोलॅप्स होते.
अनुवांशिक पूर्वस्थिती काही व्यक्तींना डिस्क प्रोलॅप्स होण्यात अधिक संवेदनाक्षम बनवते.
सर्व्हायकल डिस्क प्रोलॅप्सची लक्षणे ओळखणे आणि वेळेवर हस्तक्षेप करणे महत्वाचे आहे. हे झाल्यस उपचार घेणे आवश्यक होते:
मानेच्या प्रदेशात सतत वेदना, खांदे आणि हातांपर्यंत वेदना पसरणे.
हात किंवा बोटांमध्ये सुन्नपणा, मुंग्या येणे किंवा कमकुवतपणाच्या संवेदना.
मान हलवण्यात आणि दैनंदिन कामे करण्यात अडचण.
तीव्र डोकेदुखी, विशेषतः कवटीचा पायाशी तीव्र डोकेदुखी.
सर्व्हायकल डिस्क प्रोलॅप्सच्या सौम्य प्रकरणात विश्रांती, फिझियोथेरपी उपचार आणि वेदनाशामक औषधे यासारख्या उपायांद्वारे व्यवस्थापित केली जाऊ शकतात.
सूज कमी करण्यासाठी आणि सर्व्हायकल डिस्क प्रोलॅप्सशी संबंधित वेदना कमी करण्यासाठी कॉर्टिकोस्टेरॉइड इंजेक्शन्स दिली जाऊ शकतात.
जेव्हा वरील उपचार अयशस्वी होतात, तेव्हा सर्व्हायकल मणक्याच्या डिस्क प्रोलॅप्ससाठी सर्व्हायकल डिस्क शस्त्रक्रिया करावी लागते, ज्याला सामान्यतः सर्व्हायकल डिस्क हर्नियेशन सर्व्हायकल डिस्क रोग म्हणून संबोधले जाते. शस्त्रक्रियेची प्राथमिक उद्दिष्टे म्हणजे प्रभावित मज्जातंतूची मुळे किंवा पाठीचा कणा विघटित करणे आणि आवश्यक असल्यास मणक्याचे स्थिरीकरण करणे. सर्जिकल नेव्हिगेशन वापरून, सर्व्हायकल डिस्क प्रोलॅप्ससाठी खाली काही सामान्य शस्त्रक्रियांची माहिती दिली आहे:
सर्जिकल नेव्हिगेशन सिस्टीम स्पाईन शस्त्रक्रियेदरम्यान रुग्णाच्या शरीराच्या रचनेचे रिअल-टाइम (म्हणजे खऱ्या अस्तित्वातले) 3D नकाशे तयार करण्यासाठी इंट्राऑपरेटिव्ह सीटी स्कॅन किंवा फ्लोरोस्कोपी सारख्या प्रगत इमेजिंग तंत्रज्ञानाचा वापर करतात. सर्व्हायकल म्हणजे मानेच्या मणक्याच्या शस्त्रक्रियेमध्ये सर्जिकल नेव्हिगेशन वापरण्याच्या फायद्यांमध्ये खालील गोष्टी आहेत:
सर्जिकल नेव्हिगेशन विशेषतः तिथे मौल्यवान आहे जिथे सर्व्हायकल मणक्याच्या शस्त्रक्रियेमध्ये स्पायनल कॉर्ड आणि प्रमुख रक्तवाहिन्यांसारखे अति महत्त्वपूर्ण अवयव ऑपरेशनच्या जागेच्या अगदी जवळ असतात. अशावेळी जरा जरी बाजुला चीरा दिला तर मोठे नुकसान होऊ शकते. तथापि, त्याचा उपयोग काही विशिष्ट शल्यचिकित्सा पद्धती आणि सर्जनचा अनुभव व कौशल्य या वर अवलंबून असतो.
लक्ष्यित व्यायाम आणि पुनर्वसन मानेचे स्नायू बळकट करण्यास, मुद्रा सुधारण्यास आणि लक्षणे कमी करण्यास मदत करू शकतात. सर्व्हायकल डिस्क प्रोलॅप्ससाठी प्रत्येक प्रकारच्या उपचारांसोबत किंवा नंतर फिझियोथेरपी घेणे आवश्यक असते.
सर्व्हायकल डिस्क प्रोलॅप्स एखाद्याच्या जीवनाच्या गुणवत्तेवर लक्षणीय दुष्परिणाम करू शकतात, परंतु वेळेवर तपसणी व योग्य उपचार व्यवस्थापनाने, असे रूग्ण त्यांच्या लक्षणांपासून आराम मिळवू शकतात आणि त्यांची कार्यक्षमता परत मिळवू शकतात. सांगणे न लगे की शक्य तितक्या लवकर वैद्यकीय मदत घेणे आवश्यक आहे.
समर्थ न्यूरो आणि सुपरस्पेशालिटी हॉस्पिटलमध्ये 100+ बेड आहेत आणि हे न्यूरोलॉजिकल समस्या / आजारावरील इमर्जन्सी सर्जरीमध्ये आणि निदानामध्ये तज्ञ आहे.
