Parkinson’s Disease – 1

पार्किन्सन/what is Parkinson's disease? - Samarth

Overview

Parkinson’s is a progressive nervous system disease that affects movement, expression, speed and so on. Symptoms start gradually and slowly increase. 

Although Parkinson’s disease can’t be cured, medications greatly help improve symptoms. Rarely, surgery may help reduce symptoms.

Parkinson’s disease is named after the English physician James Parkinson, who in 1817 published a comprehensive description of a disease called the Shaking Palsy or Paralysis Agitans

Table of Contents

Symptoms

  • Tremor or shaking begins in a limb, hand or fingers, even at rest. You may rub your thumb and forefinger back and forth, known as a pill-rolling tremor. 
  • Movements are slowed. This makes simple tasks difficult. Steps may become shorter while walking. Difficult in getting out of a chair. Patient’s feet may drag.
  • Rigid muscles, they can be painful. Range of motion is limited.
  • Impaired posture and balance. Posture may be stooped, may have balance problems.
  • Loss of automatic movements like blinking, smiling or swinging arms while walking.
  • Patients speak softly, monotonously, quickly, slur or hesitate before talking. 
  • It becomes hard to write.

Stages of Parkinson’s Disease

  • Symptoms are mild, do not interfere with life.
  • Daily activities are difficult and take more time.
  • The patient loses balance, moves slowly, and falls often. Daily activities like dressing, eating, and brushing teeth are impaired.
  • The patient needs assistance while walking and for daily activities.
  • The patient is unable to walk and needs full-time assistance for living.

When to see a doctor

If you are above 60, see your doctor if you have any of the above symptoms, see a doctor.

Causes of Parkinson’s Disease

Certain neurons [nerve cells] in the brain break down or die. Many of the symptoms are due to a loss of neurons that produce a chemical messenger in your brain called dopamine. When dopamine levels decrease, it causes abnormal brain activity, leading to impaired movement and other symptoms of Parkinson’s disease.

The cause of Parkinson’s disease is unknown, but several factors play a role.

  • Specific genetic mutations can cause Parkinson’s disease. 
  • Exposure to certain toxins may increase the risk of Parkinson’s disease.
  • The presence of Lewy bodies holds an important clue to the cause of Parkinson’s disease. 

Risk factors

  1. Risk increases with age. Most people are affected at 60 years or older.
  2. A close relative with Parkinson’s disease increases the chances that you’ll develop the disease.
  3. Sex: Men are more likely to develop Parkinson’s disease than women. 
  4. Exposure to toxins. 
  5. When compared to Parkinson’s disease(PD)-free individuals with no seizure-provoking conditions, those with concomitant neurological illnesses had the highest risk of epileptic seizures.

Complications

There are many complications, but they may be treatable:

  • Thinking difficulties, dementia
  • Depression and emotional changes.
  • Emotional changes: fear, anxiety, or loss of motivation. 
  • Chewing and eating problems, choking, and poor nutrition.
  • Swallowing problems, drooling.
  • Sleep problems, falling asleep during the day.
  • Inability to control urine, difficulty in urinating.
  • Constipation, is due to a slower digestive tract.
  • Orthostatic hypotension: feeling dizzy or lightheaded when patients stand up due to a sudden drop in blood pressure. 
  • Problems with your sense of smell.
  • Fatigue, especially later in the day. 
  • Pain in anywhere.
  • Decrease in sexual desire or performance.

Prevention

As the cause of Parkinson’s is unknown, ways to prevent the disease also remain a mystery.

Regular aerobic exercise might reduce the risk of Parkinson’s disease.

People who consume caffeine in coffee, tea, green tea, and cola have a reduced risk of Parkinson’s disease.

Diagnosis

No specific test exists to diagnose Parkinson’s disease. Brain specialists [neurologists, neurosurgeons] diagnose Parkinson’s disease based on the patient’s medical history, a review of signs and symptoms, and a neurological and physical examination.

Lab tests are done to rule out other conditions that have similar symptoms to Parkinson’s.

Special scans like SPECT or a dopamine transporter scan [DaTscan] tests can help. Other scans such as MRI, ultrasound of the brain, and PET scans may be used to help rule out other disorders. However, imaging tests aren’t particularly helpful for diagnosing Parkinson’s disease.

In addition to testing, Parkinson’s disease medications are given in a sufficient dose and if the patient benefits, the diagnosis of Parkinson’s can be confirmed. 

Sometimes it takes time to diagnose Parkinson’s disease. Doctors may recommend regular follow-up appointments with neurologists to evaluate the patient’s condition and symptoms over time and diagnose Parkinson’s disease.

Treatment

Parkinson’s disease can’t be cured, but medications can help control your symptoms, often dramatically. In some more advanced cases, surgery may be advised.

The doctor may also recommend lifestyle changes, especially aerobic exercise. In some cases, physical therapy that focuses on balance and stretching also is also useful and important. Speech and language therapists may help improve speech problems.

Medications

Medications may help you manage problems with walking, movement, and tremor. These medications increase or are a substitute for dopamine.

People with Parkinson’s disease have low brain dopamine concentrations. However, dopamine can’t be given directly as a medicine, as it can’t enter the brain. Hence medicines that enter the brain and increase dopamine or are dopamine replacements are given.

Significant improvements in symptoms occur after beginning Parkinson’s disease treatment. However, over time, the benefits of drugs gradually diminish or become less consistent. Yet usually symptoms are controlled fairly well.

Some of the Parkinson’s Medicines

Carbidopa-levodopa. Levodopa, the most effective Parkinson’s disease medication, is a natural https://popcake.com.ua chemical that passes into your brain and is converted to dopamine.

Levodopa is combined with carbidopa (Lodosyn), which protects levodopa from early conversion to dopamine outside your brain. This prevents or lessens side effects such as nausea.

Side effects may include nausea or light-headedness (orthostatic hypotension).

After many years, as the disease progresses, the benefit from levodopa may become less stable, with a tendency to wax and wane.

Involuntary movements (dyskinesia) may occur after taking higher doses of levodopa. Hence doctors lessen the dose of medicines to control these side effects.

Inhaled carbidopa-levodopa is also used. It may be helpful in managing symptoms that arise when oral medications suddenly stop working during the day.

Carbidopa-levodopa infusion is made up of carbidopa and levodopa. However, it’s administered through a feeding tube that delivers the medication in a gel form directly to the small intestine. It is for patients with advanced Parkinson’s who still respond to carbidopa-levodopa, but who have a lot of fluctuations in their response. As this combination is infused slowly and continually infused, blood levels of the two drugs are fairly steady.

The tubes delivering the drugs are placed via a small surgical procedure. Risks associated with having the tube include the tube falling out or infections at the infusion site.

Instead of Dopamine, drugs very similar to Dopamine, called Dopamine agonists are used. Unlike levodopa, dopamine agonists don’t change into dopamine. Instead, they mimic dopamine effects in the human brain. They aren’t as effective as levodopa in treating symptoms. However, they last longer and may be used with levodopa to smooth the sometimes “ups and downs” effect of levodopa.

Dopamine agonists include pramipexole, ropinirole and rotigotine patch. Apomorphine is a short-acting injectable dopamine agonist used for quick relief.

Some of the side effects of dopamine agonists are similar to the side effects of carbidopa-levodopa. They can include hallucinations, sleepiness and compulsive behaviours such as hypersexuality, gambling and eating. So patients on these medications must be observed if they are behaving out of character for you, and the treating doctor must be informed.

MAO B inhibitors like include selegiline, rasagiline, and safinamide are useful. They help prevent the breakdown of brain dopamine by inhibiting the brain enzyme monoamine oxidase B (MAO B). This enzyme metabolizes brain dopamine. Selegiline given along with levodopa may help prevent wearing-off of levodopa.

Side effects of MAO B inhibitors may include headaches, nausea or insomnia. When added to carbidopa-levodopa, these medications increase the risk of hallucinations.

Catechol O-methyltransferase (COMT) inhibitors. Examples are Entacapone and Opicapone. They mildly prolong the effect of levodopa therapy. Side effects are an increased risk of involuntary movements (dyskinesia), diarrhoea, nausea or vomiting.

Anticholinergics medications were used for many years to help control the tremor associated with Parkinson’s disease. Examples are benztropine and trihexyphenidyl. 

Amantadine is used for short-term relief of symptoms of mild, early-stage Parkinson’s disease. It may also be given with carbidopa-levodopa therapy during the later stages of Parkinson’s disease to control involuntary movements (dyskinesia).

We will discuss surgical treatment for Parkinson’s disease and how to cope with Parkinson’s disease as a patient and as a family member or friend.

मायग्रेन

मायग्रेन म्हणजे काय (migraine meaning in marathi)

मायग्रेन हे सहसा डोक्याच्या एका बाजूला धडधडणारी वेदना म्हणून जाणवणारी मध्यम किंवा तीव्र डोकेदुखी असते. बर्‍याच लोकांना उलटी होईल असे वाटणे, आजारी असणे आणि प्रकाश किंवा आवाजाची वाढलेली संवेदनशीलता यासारखी लक्षणे देखील असतात.

मायग्रेन हा अनेक रूग्णांत आढळणारा रोग आहे. दर 5 पैकी 1 महिला आणि दर 15 पैकी 1 पुरुषांत हा रोग असतो. मायग्रेन सहसा प्रौढत्वात सुरू होतो.

Table of Contents

मायग्रेनचे प्रकार

  • आभासह मायग्रेन – जेथे मायग्रेन सुरू होण्यापूर्वी विशिष्ट चेतावणी चिन्हे असतात, जसे की चमकणारे दिवे पाहणे
  • आभाशिवाय मायग्रेन – सर्वात सामान्य प्रकार, जेथे विशिष्ट चेतावणी चिन्हांशिवाय मायग्रेन होतो
  • डोकेदुखी शिवाय मायग्रेन ऑरा, ज्याला सायलेंट मायग्रेन असेही म्हणतात – जेथे आभा किंवा मायग्रेनची इतर लक्षणे अनुभवली जातात, परंतु डोकेदुखी विकसित होत नाही

काही लोकांना आठवड्यातून अनेक वेळा व वारंवार मायग्रेन होते, तर इतर लोकांना फक्त अधूनमधून मायग्रेन होते. कधीकधी दोन मायग्रेन हल्ल्यांमध्ये अनेक वर्षे ही निघून जातात.

वैद्यकीय सल्ला कधी घ्यावा

तुम्हाला वारंवार किंवा गंभीर मायग्रेनची लक्षणे असल्यास किंवा प्रिसक्रिपशन शिवाय मिळणार्या (ओव्हर द काउंटर) औषधांनी तुमची लक्षणे कमी होत नसल्यास तुम्ही तुमच्या फॅमिली डॉक्टरांना भेटावे. वेदनाशामक औषधांचा जास्तीत जास्त डोस नियमित किंवा वारंवार न वापरण्याचा प्रयत्न करा कारण यामुळे वेळोवेळी डोकेदुखीवर उपचार करणे कठीण होऊ शकते.

मायग्रेनची कारणे

मायग्रेनचे नेमके कारण अज्ञात आहे. मायग्रेन मेंदूतील रसायने, नसा आणि रक्तवाहिन्यांमधील तात्पुरत्या बदलांचे परिणाम आहेत असे मानले जाते. मायग्रेनच्या रूग्णां पैकी अर्ध्या रूग्णांच्या जवळच्या नातेवाईकांना देखील हा रोग असतो. या वरून हे कळते की हा रोग वारसागत पण असण्याची शक्यता आहे.

काही लोकांना मायग्रेनचे हल्ले विशिष्ट ट्रिगरशी संबंधित असल्याचे आढळून येते. ते म्हणजे:

  • मासिक पाळी सुरू होणे
  • ताण
  • थकवा
  • काही पदार्थ खाणे किंवा पेये पिणे

मायग्रेनचा उपचार / मायग्रेन उपाय

मायग्रेनसाठी कोणताही कायमचा इलाज नाही, परंतु लक्षणे कमी करण्यात मदत करण्यासाठी अनेक उपचार उपलब्ध आहेत.

  • पेनकिलर – पॅरासिटामॉल आणि आयबुप्रोफेन सारख्या ओव्हर-द-काउंटर औषधांसह
  • ट्रिप्टन्स – अशी औषधे जी मेंदूतील बदल मागे टाकण्यास मदत करतात ज्यामुळे मायग्रेन होऊ शकते
  • अँटी-इमेटिक्स – लोकांच्या आजारपणाची (मळमळ) किंवा आजारी असण्याची भावना दूर करण्यासाठी वापरली जाणारी औषधे 

मायग्रेनच्या आक्रमणादरम्यान, बर्याच रूग्णांना असा अनुभव येतो की अंधारलेल्या खोलीत झोपणे किंवा पडून राहणे बरे होण्यास खूप मदत करू शकते.

मायग्रेनचा हल्ला कसा टाळायचा

एखाद्या विशिष्ट ट्रिगरमुळे तुमचे मायग्रेन होत असल्याची तुम्हाला शंका असल्यास तुम्ही ते टाळु शकता व त्यामुळे मायग्रेनचा हल्ला होत नाही. उदाहरणार्थ तणाव किंवा विशिष्ट प्रकारचे अन्न, हे ट्रिगर टाळल्याने तुम्हाला मायग्रेनचा अनुभव येण्याचा धोका कमी होण्यास मदत होऊ शकते.

नियमित व्यायाम, झोप आणि जेवण यासह सामान्यत: निरोगी जीवनशैली राखल्यास मायग्रेनचा त्रास कमी होतो. तसेच पाणी योग्य मात्रेत पिऊन हायड्रेटेड राहण्याने आणि कॅफीन आणि अल्कोहोलचे सेवन मर्यादित करण्याने पण मायग्रेनचे हल्ले कमी प्रमाणात येतात.

मायग्रेन टाळण्यासाठी वापरल्या जाणार्‍या औषधांमध्ये जप्तीविरोधी औषध टोपिरामेट आणि प्रोप्रानोलॉल ही औषधे वापरण्यात येतात. प्रोप्रानोलॉल उच्च रक्तदाबावर उपचार करण्यासाठी वापरले जाते.

तुमच्या मायग्रेनची लक्षणे सुधारण्यास काही आठवडे लागू शकतात.

मायग्रेन च्या रोग्यांचे भविष्य

मायग्रेन तुमच्या जीवनाच्या गुणवत्तेवर गंभीरपणे परिणाम करू शकते आणि तुमची सामान्य दैनंदिन कामे करणे थांबवू शकतात. काही लोकांना असे वाटते की त्यांना एका वेळी अनेक दिवस अंथरुणावर राहावे लागते. परंतु लक्षणे कमी करण्यासाठी आणि पुढील हल्ले टाळण्यासाठी अनेक प्रभावी उपचार उपलब्ध आहेत.

मायग्रेन ची लक्षणे

  • डोक्यात मध्यम किंवा तीव्र धडधडणारी वेदना. हालचाल करता तेव्हा वाढते आणि रोजचे सामान्य क्रियाकलाप करण्यास प्रतिबंध करते.
  • काही प्रकरणांमध्ये, वेदना डोक्याच्या दोन्ही बाजूंना होऊ शकते आणि तुमच्या चेहऱ्यावर किंवा मानेवर परिणाम करू शकते.
  • वरील लक्षणांबरोबर उलटी होईल अस वाटणे, आजारी वाटणे
  • प्रकाश आणि ध्वनीची वाढलेली संवेदनशीलता. म्हणूनच मायग्रेन असलेल्या बर्याच रूग्णांना शांत, व अंधार्या खोलीत आराम करण्याची इच्छा असते
  • अतिरिक्त लक्षणे: घाम येणे. कमी एकाग्रता, खूप गरम किंवा खूप थंड वाटणे, ओटीपोटात दुखणे, जुलाब होणे वगैरे

मायग्रेन असलेल्या प्रत्येकाला या अतिरिक्त लक्षणांचा अनुभव येत नाही. मायग्रेनची लक्षणे साधारणत: ४ तास ते ३ दिवस टिकतात. नंतर एक आठवड्यापर्यंत तुम्हाला खूप थकवा जाणवू शकतो.

आभा ची लक्षणे

मायग्रेन असणा-या सुमारे 3 पैकी 1 रूग्णाला मायग्रेनपूर्वी तात्पुरती चेतावणीची लक्षणे असतात. त्यांना ऑरा अथवा आभा म्हणतात. ती लक्षणे आहेत:

  • द्रष्टीच्या समस्या – जसे की चमकणारे दिवे, झिग-झॅग पॅटर्न किंवा ब्लाइंड स्पॉट्स दिसणे
  • सुन्नपणा किंवा पिन आणि सुया टोचत आहे अथवा मुंग्या आल्या आहेत असे वाटणे – हे सहसा एका हातात सुरू होते आणि पसरत चेहरा, ओठ आणि जीभेला प्रभावित करते. 
  • चक्कर येणे
  • बोलण्यात अडचण
  • शुध्द हरपणे- हे क्वचित होते

ऑरा लक्षणे साधारणपणे 5 मिनिटांच्या कालावधीत विकसित होतात आणि एक तासापर्यंत टिकतात. काही लोकांना आभा आणि त्यानंतर फक्त सौम्य डोकेदुखी किंवा अजिबात डोकेदुखीचा अनुभव येऊ शकतो.

मायग्रेनचे टप्पे

मायग्रेन बहुतेक वेळा वेगळ्या टप्प्यात विकसित होते. पण प्रत्येकजण या सर्व टप्प्यांमधून जात नाही:

  • प्रॉड्रोमल (डोकेदुखीच्या आधीची) स्टेज – मूड, ऊर्जेची पातळी, वागणूक आणि भूक वगैरे मध्ये बदल. हे हल्ल्याच्या आधी काही तास किंवा दिवस होऊ शकतात
  • आभा – सामान्यतः दृष्टीत समस्या, जसे की प्रकाशाचा झगमगाट दिसणे किंवा आंधळे डाग दिसणे, की जे 5 मिनिटे ते एक तास टिकू शकतात
  • डोकेदुखीचा टप्पा – सामान्यतः डोक्याच्या 1 बाजूला धडधडणारी वेदना, अनेकदा आजारी वाटणे, उलट्या होणे, तेजस्वी प्रकाश आणि मोठा आवास असह्य होणे. हे 4 ते 72 तास टिकू शकते.
  • रिझोल्यूशन (बरे होण्याचा टप्पा) स्टेज – जेव्हा डोकेदुखी आणि इतर लक्षणे हळूहळू नाहीशी होतात. पण तरीही तुम्हाला काही दिवस थकल्यासारखे वाटू शकते

मायग्रेन कशामुळे होतो

मायग्रेनचे नेमके कारण अज्ञात आहे, परंतु ते मेंदूतील मज्जातंतू सिग्नल, रसायने आणि रक्तवाहिन्यांवर तात्पुरते परिणाम करणार्‍या असामान्य मेंदूच्या क्रियाकलापांचे परिणाम आहेत असे मानले जाते. मेंदूच्या क्रियाकलापांमध्ये हा बदल कशामुळे होतो हे स्पष्ट नाही, परंतु हे शक्य आहे की तुमच्या रोगाच्या वारश्यामुळे तुम्हाला एखाद्या विशिष्ट ट्रिगरच्या परिणामी होणार्या मायग्रेनचा अनुभव येण्याची शक्यता असते.

मायग्रेन ट्रिगर

हार्मोनल, भावनिक, शारीरिक, आहारातील, पर्यावरणीय आणि औषधी घटकांसह अनेक संभाव्य मायग्रेन ट्रिगर सुचवले गेले आहेत. हे ट्रिगर अगदी वैयक्तिक आहेत, परंतु तुम्ही एक सुसंगत ट्रिगर ओळखू शकता की नाही हे पाहण्यासाठी डायरी जरूर ठेवावी. त्याने ट्रिगर ओळखण्यात मदत होऊ शकते.

हार्मोनल बदल

काही स्त्रियांना त्यांच्या मासिक पाळीच्या वेळी मायग्रेनचा झटला येतो. याचे कारण असते की या काळात इस्ट्रोजेनसारख्या संप्रेरकांच्या (हॉर्मोनच्या) पातळीत बदल होत असतो. या प्रकारचे मायग्रेन साधारणपणे मासिक पाळी सुरू होण्याच्या 2 दिवस आधी ते मासिक पाळी संपल्यावर 3 दिवसांनंतर होऊ शकते. काही स्त्रियांना फक्त या वेळीच मायग्रेनचा अनुभव येतो, ज्याला “मासिक मायग्रेन” म्हणतात. अशा अनेक स्त्रियांना रजोनिवृत्तीनंतर मायग्रेनच्या दुखण्या मध्ये सुधारणा झाल्याचे दिसून येते. या उलट रजोनिवृत्तीमुळे काही स्त्रियांमध्ये मायग्रेनचा त्रास वाढतो.

भावनिक ट्रिगर

मायग्रेनसाठी काही भावनिक ट्रिगर आहेत:

  • ताण
  • चिंता
  • तणाव
  • धक्का
  • नैराश्य
  • उत्साह

शारीरिक ट्रिगर:

  • थकवा
  • निकृष्ट दर्जाची झोप
  • शिफ्ट काम
  • खराब मुद्रा
  • मान किंवा खांद्यावर ताण
  • जेट लॅग
  • कमी रक्तातील साखर (हायपोग्लाइसीमिया)
  • कठोर व्यायाम, जर तुम्हाला त्याची सवय नसेल

आहारातील ट्रिगर्स:

  • जेवण चुकणे, उशीर होणे किंवा अनियमित जेवण
  • निर्जलीकरण (डिहायड्रेशन)
  • दारूचे सेवन
  • चहा आणि कॉफी सारखी कॅफीन उत्पादने
  • विशिष्ट पदार्थ, जसे की चॉकलेट आणि लिंबूवर्गीय फळे
  • पदार्थ टायरामाइन असलेले पदार्थ, ज्यात सडु नये या साठी प्रक्रिया केलेले मांस, यीस्ट अर्क, लोणचेयुक्त हेरिंग्ज मासे, धूर देऊन प्रक्रिया केलेले मासे (स्मोक्ड सॅल्मनसारखे) आणि काही प्रकारचे चीज (जसे की चेडर, स्टिल्टन आणि कॅमेम्बर्ट) यांचा समावेश होतो.
  • तसेच, रेफ्रिजरेटर मध्ये गोठविण्याऐवजी खोलीच्या तपमानावर (म्हणजे उष्ण तपमानात) साठवलेल्या अन्नपदार्थांमध्ये टायरामाइनची पातळी वाढू शकते.

पर्यावरणीय ट्रिगर:

  • तेजस्वी दिवे
  • चकचकीत पडदे, जसे की दूरदर्शन किंवा संगणक स्क्रीन
  • दुसरे कोणी धुम्रपान करत असतील अशा धुरकट खोल्या
  • मोठा आवाज
  • हवामानातील बदल, जसे की आर्द्रतेतील बदल किंवा खूप थंड तापमान
  • तीव्र वास
  • एक गजबजलेले वातावरण

मायग्रेनला चालना देणारी औषधे

  • काही प्रकारच्या झोपेच्या गोळ्या
  • एकत्रित (दोन औषधे असलेल्या) गर्भनिरोधक गोळ्या
  • हार्मोन रिप्लेसमेंट थेरपी (एच.आर.टी.). हा औषधोपचार कधीकधी रजोनिवृत्तीशी संबंधित लक्षणे दूर करण्यासाठी वापरली जाते

मायग्रेनचे निदान

मायग्रेनचे निदान करण्यासाठी कोणतीही विशिष्ट चाचणी उपलब्ध नाही. अचूक निदान करण्यासाठी डॉक्टरांनी संबंधित लक्षणांसह डोकेदुखीचा नमुना ओळखला पाहिजे. मायग्रेन अचानक येऊ शकते, तर कधीकधी इतर लक्षणांशिवाय पण उद्भवुं शकते. मायग्रेन सारख्या डोकेदुखीच्या अचूक निदानापर्यंत पोहोचण्यासाठी कधीकधी अनेक दिवस लागू शकतो.

मायग्रेनच्या निदानासाठी काही विशेष मुद्दे:

  • मायग्रेन मध्ये डोक्याच्या बहुधा एकाच बाजूलाच दुखते
  • डोक्यात धडधड होऊन वेदना होते
  • तुम्हाला दैनंदिन क्रियाकलाप पार पाडण्यापासून रोखण्या इतकी गंभीर डोकेदुखी
  • शारीरिक हालचालींमुळे किंवा इकडे तिकडे हालचाल केल्याने दुखणे वाढते
  • भावना आणि आजारी पडल्असणे सोबत
  • प्रकाश आणि आवाजाच्या संवेदनशीलतेसह

मायग्रेन डायरी

निदान करण्यात मदत करण्यासाठी, काही आठवडे तुमच्या मायग्रेनच्या हल्ल्यांची डायरी ठेवणे उपयुक्त ठरू शकते. तपशील लक्षात ठेवा जसे:

  • तारीख आणि वेळ काय होती?
  • मायग्रेन सुरू झाला तेव्हा तुम्ही काय करत होता?
  • हल्ला किती काळ चालला?
  • तुम्हाला कोणती लक्षणे जाणवली?
  • तुम्ही कोणती औषधे घेतली (असल्यास)?
  • महिलांसाठी – पुढची मासिक पाळी कधी अपेक्षीत आहे?

उपचार

मायग्रेनवर कायमस्वरूपी इलाज नाही. परंतु लक्षणे कमी करण्यात मदत करण्यासाठी अनेक उपचार उपलब्ध आहेत. तुमच्यासाठी सर्वोत्तम उपचार शोधण्यासाठी वेळ लागू शकतो. तुम्हाला सर्वात प्रभावी औषधे शोधण्यापूर्वी तुम्हाला विविध प्रकारची किंवा औषधे वापरून पहावी लागतील.

मायग्रेनच्या हल्ल्यादरम्यान बहुतेक रूग्णांना असे वाटते की की अंधारलेल्या खोलीत झोपणे किंवा पडून राहणे. इलाज होण्याची दृष्टीकोतून ही सर्वोत्तम गोष्ट आहे. इतरांना असे आढळते की काहीतरी खाल्ल्याने त्यांना बरे वाटते.

वेदनाशामक

मायग्रेन असलेल्या बर्‍याच लोकांना असे आढळून आले आहे की पॅरासिटामॉल, ऍस्पिरिन आणि आयबुप्रोफेन यांसारखी ओव्हर-द-काउंटर वेदनाशामक औषधे त्यांची लक्षणे कमी करण्यास मदत करतात. मायग्रेन अटॅकच्या पहिल्या लक्षणांनंतर लगेच गोळ्या घेतल्यास त्या सर्वात प्रभावी ठरतात, कारण यामुळे त्यांना तुमच्या रक्तप्रवाहात शोषून घेण्यास आणि तुमची लक्षणे कमी करण्यास वेळ मिळतो. वेदनाशामक औषधे घेण्यापूर्वी डोकेदुखी वाढेपर्यंत प्रतीक्षा करणे योग्य नाही, कारण औषध कार्य करण्यास अनेकदा उशीर झालेला असतो.

ट्रिप्टन्स

कधीकधी ट्रिपटन नावाच्या औषधांसोबत वेदनाशामक औषधे घ्यावी लागतात. अँटी-इमेटिक्स [उलट्या आणि मळमळ थांबवण्यासाठी औषधे] देखील घ्यावी लागतील.

ट्रिप्टन्स हे मायग्रेन डोकेदुखीसाठी एक विशिष्ट वेदनाशामक आहे. मायग्रेन डोकेदुखी होऊ शकणारे मेंदूतील बदल उलटवून ट्रिप्टन्स कार्य करतात असे मानले जाते. ते मेंदूच्या सभोवतालच्या रक्तवाहिन्या अरुंद (संकुचित) करतात. हे मायग्रेन प्रक्रियेचा भाग मानल्या जाणार्‍या रक्तवाहिन्यांचे रुंदीकरण उलट करते. ट्रिप्टन्सच्या गोळ्या, इंजेक्शन आणि अनुनासिक स्प्रे उपलब्ध असतात. तुम्ही याचा वापर मायग्रेन घरगुती उपाय करू शकता

ट्रिप्टन्स चे दुष्परिणाम

  • उबदार संवेदना
  • शरीरा अवघडणे
  • मुंग्या येणे
  • फ्लशिंग, चेहेरा लाल व गरम होणे
  • चेहरा, हातपाय किंवा छातीत जडपणाची भावना
  • काही लोकांना उलटी सारखे वाटते, तोंड कोरडे पडते आणि झोप येत असल्याचे जाणवते.

हे दुष्परिणाम सहसा सौम्य असतात आणि स्वतःच सुधारतात. इतर वेदनाशामक औषधांप्रमाणेच, खूप जास्त ट्रिप्टन्स घेतल्याने औषधाच्या अतिवापरामुळे देखील डोकेदुखी होऊ शकते.

रोगविरोधी औषधे

अँटी-सिकनेस औषधे, म्हणजे उलट्या बंद करणारी औषधे, ज्याला अँटी-एमेटिक्स म्हणून ओळखले जाते, अशी औषघे काही मायग्रेनच्या रूग्णांवर यशस्वीपणे उपचार करू शकतात. ही औषधे वेदनाशामक आणि ट्रिप्टन्स यांच्या सोबत घेतली जातात. वेदनाशामक औषधांप्रमाणेच, मायग्रेनची लक्षणे दिसू लागताच ही औषधे घेतल्यास आजारविरोधी औषधे अधिक चांगली कार्य करतात.

एक्यूपंक्चर

औषधे मायग्रेन टाळण्यासाठी मदत करत नसल्यास, तुम्ही अॅक्युपंक्चर करून पाहू शकता. पुरावे सूचित करतात की 5- ते 8-आठवड्यांच्या कालावधीत 10 सत्रांपर्यंतचा कोर्स फायदेशीर असू शकतो.

वरील उपचारांमुळे तुमच्या मायग्रेनवर प्रभावीपणे नियंत्रण होत नसल्यास, तुमचे डॉक्टर तुम्हाला पुढील तपासणी आणि उपचारांसाठी तज्ञ मायग्रेन क्लिनिककडे पाठवू शकतात.

ट्रान्सक्रेनियल मॅग्नेटिक स्टिम्युलेशन (टी.एम.एस.)

वर नमूद केलेल्या औषधांव्यतिरिक्त ट्रान्सक्रॅनियल मॅग्नेटिक स्टिम्युलेशन हा देखील मायग्रेनचा एक उपचार आहे. टी.एम.एस.मध्ये एक लहान विद्युत उपकरण तुमच्या डोक्यावर लावले जाते. ते तुमच्या त्वचेतून चुंबकीय नाडी वितरीत करते. परंतु टी.एम.एस. प्रत्येकासाठी काम करत नाही.

गर्भवती आणि स्तनपान करणाऱ्या महिलांसाठी उपचार

सर्वसाधारणपणे, तुम्ही गर्भवती असताना किंवा बाळाला स्तनपान देत असताना मायग्रेनचे उपचार शक्य तितके मर्यादित असावेत. त्याऐवजी, संभाव्य मायग्रेन ट्रिगर ओळखण्याचा आणि टाळण्याचा प्रयत्न करणे अधीक हितावह असते. जर औषध आवश्यक असेल तर कमी डोसचे पेनकिलर, उदाहरणार्थ पॅरासिटामॉल, उपयुक्त ठरेल. काही प्रकरणांमध्ये, दाहक-विरोधी (एन्टी इन्मफ्लेमेटोरी) औषधे किंवा ट्रिप्टन्स लिहून दिले जाऊ शकतात.

मायग्रेनची कॉम्प्लिकेशन्स

मायग्रेनमुळे इस्केमिक स्ट्रोक आणि मानसिक आरोग्य बिघडण्याची नहीवत शक्यता असते.

जेव्हा मेंदूला रक्तपुरवठा करणार्या धमनीत रक्ताच्या गुठळ्या (थ्रोम्बोसीस) मुळे किंवा रक्तवाहिन्यांमधील चरबीमुळे अवरोधित होतो तेव्हा इस्केमिक स्ट्रोक होतो. इस्केमिक स्ट्रोक मायग्रेनशी का जोडलेले आहे हे स्पष्ट नाही.

गर्भनिरोधक गोळी: एकत्रित (दोन औषधे असलेली) गर्भनिरोधक गोळी वापरल्याने इस्केमिक स्ट्रोक होण्याचा धोका वाढतो. त्यामुळे ऑरा असलेल्या मायग्रेनच्या रुग्णांनी एकत्रित गर्भनिरोधक गोळी टाळण्याचा सल्ला दिला जातो.

मानसिक आरोग्य समस्या

मायग्रेनमळे खालील मानसिक आरोग्य समस्या वाढण्याची नहीवत शक्यता असते.:

  • नैराश्य
  • द्विध्रुवीय विकार
  • चिंता विकार
  • पॅनीक डिसऑर्डर

प्रतिबंध

मायग्रेनचा हल्ला येण्याची शक्यता कमी करण्यासाठी अनेक मार्ग आहेत.

ट्रिगर ओळखणे आणि टाळणे

मायग्रेन टाळण्याचा एक उत्तम मार्ग म्हणजे हल्ला येण्याआधी होणार्या गोष्टी ओळखणे आणि त्या टाळण्याचा प्रयत्न करणे. काही पदार्थ खाल्ल्यानंतर किंवा तुम्ही तणावग्रस्त असताना तुम्हाला मायग्रेन होण्याची प्रवृत्ती असुं शकते. सहाजीकच त्या गोष्टी कशा टाळता येतील हे पहाणे जरूरी आहे.

मायग्रेन डोकेदुखी म्हणजे काय?मायग्रेन डोकेदुखी विषयी रोजनिशी (डायरी) ठेवली तर तुम्हाला संभाव्य ट्रिगर ओळखण्यात आणि तुम्ही घेत असलेले कोणतेही औषध किती चांगले काम करत आहे याचे निरीक्षण करण्यात मदत होऊ शकते.

टोपिरामेट

टोपिरामेट हे एक प्रकारचे औषध आहे जे मूळतः एपिलेप्सी असलेल्या लोकांमध्ये फेफरे टाळण्यासाठी विकसित केले गेले होते, परंतु आता ते मायग्रेनमध्ये जास्त वापरले जाते. हे मायग्रेन टाळण्यास मदत करते असे दर्शविले गेले आहे आणि सामान्यत: दररोज गोळ्याच्या स्वरूपात घेतले जाते. मूत्रपिंड किंवा यकृत रोग असलेल्या लोकांमध्ये टोपिरामेटचा वापर सावधगिरीने केला पाहिजे. गर्भधारणेदरम्यान घेतल्यास ते न जन्मलेल्या बाळाला देखील हानी पोहोचवू शकते आणि हार्मोनल गर्भनिरोधकांची प्रभावीता कमी करू शकते.

टोपिरामेटच्या दुष्परिणामांमध्ये हे समाविष्ट असू शकते:
  • भूक कमी होणे
  • आजारी वाटणे
  • आजारी असणे
  • बद्धकोष्ठता किंवा अतिसार
  • चक्कर येणे
  • तंद्री
  • झोपेत समस्या

प्रोप्रानोलॉल

प्रोप्रानोलॉल हे एन्जायना आणि उच्च रक्तदाबावर उपचार करण्यासाठी वापरले जाणारे औषध आहे, परंतु ते मायग्रेनला प्रभावीपणे प्रतिबंधित करण्यासाठी उपयोगी ठरले आहे.

प्रोप्रानोलॉलच्या दुष्परिणाम:
  • Cold hands and feet
  • Pins and needles
  • Problems sleeping
  • Tiredness

अमिट्रिप्टिलाइन

अमिट्रिप्टिलाइनमुळे झोप येते, त्यामुळे ते संध्याकाळी किंवा झोपण्यापूर्वी घेणे चांगले.

बोटुलिनम टॉक्सिन प्रकार ए

जून 2012 मध्ये, NICE ने दीर्घकालीन मायग्रेन असलेल्या काही प्रौढांमध्ये डोकेदुखी टाळण्यासाठी डोकेदुखी तज्ञांद्वारे बोटुलिनम टॉक्सिन प्रकार ए नावाचे औषध वापरण्याची शिफारस केली.

मोनोक्लोनल ऍन्टीबॉडीज

जर तुम्हाला वारंवार मायग्रेन होत असेल आणि इतर उपचारांमुळे मदत होत नसेल, तर मोनोक्लोनल अँटीबॉडीज नावाच्या औषधे उपयोगी ठरू शकतात. उदाहरणार्थ फ्रीमनेझुमॅब, गॅल्सेनेझुमॅब आणि एरेनुमॅब यांचा समावेश आहे.

ही औषधे साधारणपणे दर महिन्याला किंवा दर काही महिन्यांनी इंजेक्शनच्या स्वरूपात दिली जातात. काही महिन्यांच्या उपचारानंतर, औषध किती चांगले काम करत आहे हे पाहण्यासाठी आणि उपचार सुरू ठेवायचे की नाही हे ठरवण्यासाठी रूग्णाची तपासणी केली जाईल.

मासिक पाळी आणि मायग्रेन

मासिक पाळीशी संबंधित मायग्रेन सामान्यतः मासिक पाळी सुरू होण्याच्या 2 दिवस आधीपासून ते 3 दिवसांनंतर होतात. हे मायग्रेन तुलनेने अंदाज लावता येण्याजोगे असल्याने, त्यांना गैर-हार्मोनल किंवा हार्मोनल उपचारांचा वापर करून रोखणे शक्य आहे.

गैर-हार्मोनल उपचार

  • नॉन-स्टिरॉइडल अँटी-इंफ्लेमेटरी ड्रग्स (NSAIDs) – एक सामान्य प्रकारची वेदनाशामक
  • ट्रिप्टन्स – अशी औषधे जी रक्तवाहिन्यांचे रुंदीकरण उलट करतात व रक्तवाहिन्यांना संकुचीत करतात, ज्याला मायग्रेनमध्ये योगदान देणारे घटक मानले जाते

ही औषधे तुमची मासिक पाळी सुरू झाल्यापासून किंवा 2 दिवस आधी, रक्तस्रावाच्या शेवटच्या दिवसापर्यंत दिवसातून 2 ते 4 वेळा गोळ्या म्हणून घेतली जातात.

हार्मोनल उपचार

एकत्रित हार्मोनल गर्भनिरोधक, जसे की एकत्रित गर्भनिरोधक गोळी, पॅच किंवा केवळ प्रोजेस्टेरॉन असलेली योनी रिंग, फक्त प्रोजेस्टेरॉन असलेल्या गर्भनिरोधक गोळ्या, गर्भनिरोधक इंजेक्शन, इस्ट्रोजेन पॅच किंवा जेल सारखे हॉर्मोन्स मासिक पाळी सुरू होण्याच्या 3 दिवस आधीपासून सुरू करण्यात येतात आणि 7 दिवस चालू ठेवता येतात. 

ऑरा लक्षणे असलेल्या स्त्रियांमध्ये जर मासिक पाळीशी संबंधित मायग्रेन असेल तर ते टाळण्यासाठी हार्मोनल गर्भनिरोधक सामान्यत: वापरले जात नाहीत. कारण यामुळे स्ट्रोक होण्याचा धोका वाढू शकतो.

Migraine

Overview

A migraine is usually a moderate or severe headache felt as a throbbing pain on one side of the head. Many people also have symptoms such as feeling sick, being sick and increased sensitivity to light or sound.

Migraine is a common health condition, affecting around 1 in every 5 women and around 1 in every 15 men. It usually begins in early adulthood.

Table of Contents

There are several types of migraine::

  • migraine with aura – where there are specific warning signs just before it begins, such as seeing flashing lights
  • migraine without aura – the most common type, where the migraine happens without the specific warning signs
  • migraine aura without headache, also known as silent migraine – where an aura or other migraine symptoms are experienced, but a headache does not develop

Some people have migraines frequently, up to several times a week. Other people only have it occasionally. Sometimes years pass between two attacks.

When to get medical advice

You should see your family doctor if you have frequent or severe symptoms of migraine, or your symptoms are not reduced with over the counter medicines. Try not to use the maximum dosage of painkillers on a regular or frequent basis as this could make it harder to treat headaches over time.

Causes of Migraines

The exact cause of migraines is unknown, although they’re thought to be the result of temporary changes in the chemicals, nerves and blood vessels in the brain. Around half of all people who experience it also have a close relative with the condition, suggesting that genes may play a role. After a concussion, headache is one of the most prevalent symptoms, and mild traumatic brain damage (mTBI) is linked to chronic migraine (CM). About 15% of people suffer migraine headaches for the first time as a result of the head injury.

Some people find attacks of migraine are associated with certain triggers, which can include:

  • Starting of menstrual period
  • Stress
  • Tiredness
  • Certain foods or drinks

Treating migraines

There’s no cure for migraines, but a number of migraine treatments are available to help reduce the symptoms.

  • Painkillers – including over-the-counter medicines like paracetamol and ibuprofen
  • Triptans – medicines that can help reverse the changes in the brain that may cause it
  • Anti-emetics – medicines often used to help relieve people’s feeling of sickness (nausea) or being sick

During an attack, many people find that sleeping or lying in a darkened room can also help.

Preventing migraines

If you suspect a specific trigger is causing your migraines, such as stress or a certain type of food, avoiding this trigger may help reduce your risk of experiencing it.

It may also help to maintain a generally healthy lifestyle, including regular exercise, sleep, and meals, as well as ensuring you stay well hydrated and limiting your intake of caffeine and alcohol.

Medicines used to prevent migraines include the anti-seizure medications topiramate and a medicine called propranolol that’s usually used to treat high blood pressure.

It may take several weeks before its symptoms begin to improve.

Outlook

Migraines can severely affect your quality of life and stop you carrying out your normal daily activities. Some people find they need to stay in bed for days at a time. But a number of effective treatments are available to reduce the symptoms and prevent further attacks. It just need a simple goggle search “migraine doctor near me” these days to locate and identify a neurologist in your locality. 

Symptoms

  • The moderate or severe throbbing sensation gets worse when you move and prevents you carrying out normal activities.
  • In some cases, the pain can occur on both sides of your head and may affect your face or neck.
  • Feeling sick, being sick
  • Increased sensitivity to light and sound, which is why many people with it want to rest in a quiet, dark room
  • Additional symptoms: sweating. poor concentration, feeling very hot or very cold, abdominal pain, diarrhoea

Not everyone experiences these additional symptoms. Its symptoms usually last between 4 hours and 3 days, although you may feel very tired for up to a week afterwards.

Symptoms of aura

About 1 in 3 people with migraines have temporary warning symptoms, known as aura, before it starts. Aura in migraine includes:

  • Visual problems – such as seeing flashing lights, zig-zag patterns, or blind spots
  • Numbness or a tingling sensation like pins and needles – which usually starts in 1 hand and moves up your arm before affecting your face, lips, and tongue
  • Feeling dizzy or off-balance
  • Difficulty speaking
  • Loss of consciousness – although this is unusual

Aura symptoms typically develop over the course of about 5 minutes and last for up to an hour. Some people may experience aura followed by only a mild headache or no headache at all.

Stages of a Migraine

It often develop in distinct stages, although not everyone goes through all of these:

  • Prodromal (pre-headache) stage – changes in mood, energy levels, behavior, and appetite that can occur several hours or days before an attack
  • Aura – usually visual problems, such as flashes of light or blind spots, which can last for 5 minutes to an hour
  • Headache stage – usually a pulsating or throbbing pain on 1 side of the head, often accompanied by feeling sick, vomiting, or extreme sensitivity to bright light and loud sounds, which can last for 4 to 72 hours
  • Resolution stage – when the headache and other symptoms gradually fade away, although you may feel tired for a few days afterwards

Causes

The exact cause of it is unknown, but they’re thought to be the result of abnormal brain activity temporarily affecting nerve signals, chemicals and blood vessels in the brain. It’s not clear what causes this change in brain activity, but it’s possible that your genes make you more likely to experience it as a result of a specific trigger.

Migraine Triggers

Many possible migraine triggers have been suggested, including hormonal, emotional, physical, dietary, environmental and medicinal factors. These triggers are very individual, but it may help to keep a diary to see if you can identify a consistent trigger.

Hormonal Changes

Some women experience migraines around the time of their period, possibly because of changes in the levels of hormones such as oestrogen around this time. These types usually occur between 2 days before the start of your period to 3 days after. Some women only experience it around this time, which is known as pure menstrual migraine. Many women find their migraines improve after menopause, although menopause can trigger it or make them worse in some women.

Emotional Triggers

Some of the emotional triggers are:

  • stress
  • anxiety
  • tension
  • shock
  • depression
  • excitement

Physical triggers

  • tiredness
  • poor-quality sleep
  • shift work
  • poor posture
  • neck or shoulder tension
  • jet lag
  • low blood sugar (hypoglycaemia)
  • strenuous exercise, if you’re not used to it

Dietary triggers

  • missed, delayed, or irregular meals
  • dehydration
  • alcohol
  • caffeine products, such as tea and coffee
  • specific foods, such as chocolate and citrus fruit
  • foods containing the substance tyramine, which include cured meats, yeast extracts, pickled herrings, smoked fish (like smoked salmon), and certain cheeses (such as cheddar, stilton, and camembert)
  • Also, foods that have been stored at room temperature, rather than being refrigerated or frozen, can have rising levels of tyramine.

Environmental triggers:

  • Bright lights
  • Flickering screens, such as a television or computer screen
  • Smoking (or smoky rooms)
  • Loud noises
  • Changes in climate, such as changes in humidity or very cold temperatures
  • Strong smells
  • A stuffy atmosphere

Medicines which trigger Migraine

  • Some types of sleeping tablets
  • The combined contraceptive pill
  • Hormone replacement therapy (hrt), which is sometimes used to relieve symptoms associated with the menopause

Diagnosis

There’s no specific test to diagnose migraines. For an accurate diagnosis to be made, your migraine doctors must identify a pattern of recurring headaches along with the associated symptoms. it can be unpredictable, sometimes occurring without the other symptoms. Reaching the proper diagnosis can sometimes take time.

Some points of interest for a diagnosis are:

  • On 1 side of the head
  • A pulsating pain
  • Severe enough to prevent you from carrying out daily activities
  • Made worse by physical activity or moving about
  • Accompanied by feeling and being sick
  • Accompanied by sensitivity to light and noise

Migraine diary

To help with the diagnosis, it can be useful to keep a diary of your attacks for a few weeks. Note down details like:

  • What were the date and times?
  • What you were doing when the it began?
  • How long did the attack last?
  • What symptoms did you experience?
  • What migraine medicines do you take (if any)?
  • For women – when does the period start?

Treatment

There’s no permanent cure for migraines. But a number of treatments are available to help ease the symptoms. It may take time to work out the best treatment for you. You may need to try different types or combinations of migraine tablet and medicines before you find the most effective ones.

During an attack, most people find that sleeping or lying in a darkened room is the best thing to do. Others find that eating something makes them feel better. Pressing and messaging acupressure points for migraine can also help.

Painkillers

Many people who have migraines find that over-the-counter painkillers, such as paracetamol, aspirin and ibuprofen, can help to reduce their symptoms. They tend to be most effective if taken at the first signs of a migraine attack, as this gives them time to absorb into your bloodstream and ease your symptoms. It’s not advisable to wait until the headache worsens before taking painkillers, as it’s often too late for the medicine to work.

Triptans

Sometimes painkillers need to be taken along with medicines called triptan. Anti-emetics [medicines to stop vomiting and nausea] may also have to be taken.

Triptan for migraine are a specific painkiller for headaches. They’re thought to work by reversing the changes in the brain that may cause migraine headaches. They cause the blood vessels around the brain to narrow (contract). This reverses the widening of blood vessels that are believed to be part of the its process. Triptans are available as tablets, injections, and nasal sprays.

Side effects of Triptans

  • warm sensations
  • tightness
  • tingling
  • flushing
  • feelings of heaviness in the face, limbs, or chest
  • Some people also experience feeling sick, a dry mouth, and drowsiness.

These side effects are usually mild and improve on their own. As with other painkillers, taking too many triptans can lead to a medication overuse headache.

Anti-sickness medicines

Anti-sickness medicines, known as anti-emetics, can successfully treat it in some people even if you do not experience feeling or being sick. These are taken alongside painkillers and triptans. As with painkillers, anti-sickness medicines work better if taken as soon as its symptoms begin.

Acupuncture

If medicines are unsuitable or do not help to prevent migraines, you can try acupuncture. Evidence suggests a course of up to 10 sessions over a 5- to 8-week period may be beneficial.
If the treatments above are not effectively controlling it, your GP may refer you to a specialist migraine clinic for further investigation and treatment.

TMS

In addition to the medicines mentioned above, a specialist may recommend other treatments, such as Transcranial Magnetic Stimulation [TMS]. TMS involves holding a small electrical device to your head that delivers magnetic pulses through your skin. But TMS is not a cure for it and does not work for everyone.

Treatment for pregnant and breastfeeding women

In general, migraine treatment with medicines should be limited as much as possible when you’re pregnant or breastfeeding. Instead, trying to identify and avoid potential triggers is often recommended. If medicine is essential a low-dose painkiller, such as paracetamol will be useful. In some cases, anti-inflammatory medicine or triptans may be prescribed

Complications

Migraines are associated with a small increased risk of ischaemic strokes, and a very small increased risk of mental health problems.

An ischaemic stroke happens when the blood supply to the brain is blocked by a blood clot or fatty material in the arteries. It’s not clear why ischaemic strokes are linked to it.

Contraceptive pill: The risk of having an ischaemic stroke is increased by using the combined contraceptive pill. So it is advisable for migraine patients with aura to avoid the combined contraceptive pill.

Mental health problems

Migraine is associated with a very small increased risk of mental health problems, including:

  • Depression
  • Bipolar disorder
  • Anxiety disorder
  • Panic disorder

Prevention

There are a number of ways you can reduce your chances of experiencing migraines.

Identifying and avoiding triggers

One of the best ways of preventing migraines is recognizing the things that trigger an attack and trying to avoid them. You may find you tend to have it after eating certain foods or when you’re stressed, and by avoiding this trigger you can prevent a migraine.

Keeping a migraine diary can help you identify possible triggers and monitor how well any medicine you’re taking is working.

Topiramate

Topiramate is a type of medicine originally developed to prevent seizures in people with epilepsy but is now much more commonly used in migraine. It’s been shown to help prevent it and is usually taken every day in tablet form. Topiramate for migraine should be used with caution in people with kidney or liver problems. It can also harm an unborn baby if taken during pregnancy and can reduce the effectiveness of hormonal contraceptives.

Side effects of topiramate can include:

  • Decreased appetite
  • Feeling sick
  • Being sick
  • Constipation or diarrhea
  • Dizziness
  • Drowsiness
  • Problems sleeping

Propranolol

Propranolol is a medicine traditionally used to treat angina and high blood pressure, but consuming propranolol in migraine is also been shown to effectively prevent it.

Side effects of propranolol can include:

  • Cold hands and feet
  • Pins and needles
  • Problems sleeping
  • Tiredness
  • Amitriptyline

Amitriptyline can make you feel sleepy, so it’s best to take it in the evening or before you go to bed.

Botulinum toxin type A

In June 2012, NICE recommended the use of a medicine called botulinum toxin type A by headache specialists to prevent headaches in some adults with long-term migraine.

Monoclonal antibodies

If you have frequent headaches and other treatments have not helped, medicines called monoclonal antibodies may be recommended. Examples include fremanezumab, galcenezumab and erenumab.

These medicines are given as an injection, usually every month or every few months. After a few months of treatment, you’ll have a check-up to see how well the medicine is working and to decide whether to continue the treatment.

Menstruation & Migraine

Menstrual-related migraines usually occur from 2 days before the start of your period to 3 days after. As these are relatively https://vetom.kiev.uahttps://vetom.kiev.ua predictable, it may be possible to prevent them using either non-hormonal or hormonal treatments.

Non-hormonal treatments

  • non-steroidal anti-inflammatory drugs (NSAIDs) – a common type of painkiller
  • triptans – medicines that reverse the widening of blood vessels, which is thought to be a contributory factor 

These medicines are taken as tablets 2 to 4 times a day from either the start of your period or 2 days before, until the last day of bleeding.

Hormonal treatments

Combined hormonal contraceptives, such as the combined contraceptive pill, patch or vaginal ring progesterone-only contraceptives, such as progesterone-only pills, implants or injections, oestrogen patches or gels, which can be used from 3 days before the start of your period and continued for 7 days. Hormonal contraceptives are not usually used to prevent menstrual-related migraines in women who experience aura symptoms because this can increase your risk of having a stroke.

एपिलेप्सी

एपिलेप्सी /अपस्मार म्हणजे काय?

एपिलेप्सी हा मेंदूतील विद्युत प्रवाहातील व्यत्ययामुळे उद्भवणारा मेंदूचा रोग आहे. या अवस्थेमुळे फिट्स (म्हणजे असामान्य वर्तन, हालचाली किंवा अनुभव) येऊ शकतात आणि कधीकधी जागरूकता कमी होते किंवा चेतना कमी होते.

जेव्हा आपल्याला दोन किंवा अधिक वेळा फिट्सच येतात आणि त्यांच्या मागे कोणतीही वैद्यकीय रोग नसतात (उदाहरणार्थ अचानक दारू पिणे सोडणे किंवा रक्तातील साखर कमी होणे वगैरे) तेव्हा एपिलेप्सीचे निदान केले जाते.

एपीलेप्सीच्या अंदाजे अर्ध्या रुग्णांमध्ये एपिलेप्सीचे नेमके कारण कळत नाही. हा रोग कधीकधी कुटुंबांमध्ये चालतो किंवा सी.वी. स्ट्रोक (पक्षाघात), संक्रमण आणि मेंदूच्या दुखापतीसारख्या विविध परिस्थितींमुळे होऊ शकतो. उपचार पर्यायांमध्ये फिट्स विरोधी औषधे आणि काही रूग्णांमध्ये शस्त्रक्रिया करतात.

Table of Contents

एपिलेप्सी कशामुळे होते?

एपिलेप्सी हा एक जटिल विकार आहे आणि मेंदूतील विद्युत प्रवाहात काहीही बदल झाल्यास होऊ शकतो. एपिलेप्सीमध्ये अनुवांशिकता, मेंदूची दुखापत, सी. वी. स्ट्रोक किंवा मेंदूचा संसर्ग ही कारणे समाविष्ट आहेत .

डॉक्टरांना कधी भेटायचे

पहिली फिट्स कोणासाठीही भीतीदायक वाटते. त्वरित डॉक्टरांचा सल्ला घेणे फार महत्वाचे असते. कृपया समजून घ्या, की जरी अॅलोपॅथिक, होमिओपॅथिक, युनानी किंवा आयुर्वेद वगैरें सारख्या कोणत्याही प्रकारच्या औषधांनी कायमची बरी होत नसली तरी अॅलोपॅथिक औषधे फिट्स कमी करण्यास मोठ्या प्रमाणात मदत करतात.

एपिलेप्सी अनुवांशिक आहे का?

एपिलेप्सीच्या अनेक प्रकारांमध्ये अनुवांशिक घटक असतात. जरी जीन्स फिट्स येण्यास अपरिहार्य नसले तरी, ते एखाद्याला अपस्मार होण्याच्या पूर्वस्थितीत आणू शकतात. उदाहरणार्थ, जर तुमच्याकडे एपिलेप्सीशी संबंधित जनुके असतील, तर तुम्हाला मेंदूला दुखापत झाल्यास तुम्हाला अपस्मार होण्याची शक्यता इतरांपेक्षा जास्त असू शकते.

एपिलेप्सीचे निदान कसे होते?

एपिलेप्सीचे निदान करण्यात मदत करण्यासाठी विविध चाचण्या वापरल्या जातात, ज्यात न्यूरोलॉजिकल परीक्षा आणि ई.ई.जी. यांचा समावेश आहे. इतर चाचण्यांमध्ये मेंदूच्या रक्त चाचण्या आणि इमेजिंग अभ्यास, जसे की सी.टी. स्कॅन, एम.आर.आय. स्कॅन आणि पॉझिट्रॉन एमिशन टोमोग्राफी (पी.ई.टी. स्कॅन) यांचा समावेश असू शकतो. इमेजिंग अभ्यास डोक्यात ट्यूमर किंवा वस्तुमान शोधण्यात मदत करतात, त्याला ‘स्पेस ओक्युपिडिंग लिजन’ (एस.ओ.एल.) म्हणतात. कधीकधी जेव्हा ट्यूमरमुळे फिट्सचे झटके येतात, तेव्हा शस्त्रक्रिया करून जर ट्यूमर काढला तर फिट्स थांबू शकतात.

इलेक्ट्रोएन्सेफॅलोग्राम (ई.ई.जी.)

एपिलेप्सीसाठी ही सर्वात अधिक प्रमाणात वापरली जाणारी निदान चाचणी आहे. ही एक गैर-आक्रमक चाचणी आहे, याचा अर्थ शरीरात कोणतेही इंजेक्शन किंवा साधन घातले जात नाही. ई.ई.जी. चे इलेक्ट्रोड्स डोक्याला लावून त्यांच्या द्वारे मेंदूच्या विद्युत प्रवाहांचे रेकॉर्ड करून मेंदूच्या असामान्य लाटांचा अभ्यास करण्यात येतो. ई.ई.जी. फिट्स शोधण्यासाठी आणि एपिलेप्सीचे निदान करण्यासाठी केले जातात.

भारतात अपस्माराची घटना

एका अभ्यासानुसार दर 1000 व्यक्तिंमध्ये ५ जणांना अपस्मार असु शकतो. याचा अर्थ भारतात 50 लाखांहून अधिक सक्रिय अपस्मार (एपिलेप्सी) रुग्ण आहेत.

औषधांनी बरे न होणारे रिफ्रॅक्टोरी एपिलेप्सी असणारे दहा लाख रूग्ण आहेत. [अशा रोग्यांचा औषधांद्वारे इलाज केला जाऊ शकत नाही].

त्या शिवाय फोकल एपिलेप्सी असलेले जवळपास पाच लाख रोगी आहेत आणि त्यापैकी बहुतांश रोग्यांचा शस्त्रक्रियाद्वारे उपचार होऊ शकतो आणि त्यांचा अपस्मार बरा करता येतो किंवा कमी करता येतो.

भारतात किती महिलांना एपिलेप्सीचा त्रास होतो?

अभ्यासात असे आढळून आले आहे की भारतात 27.3 लाख महिलांना एपिलेप्सीचा त्रास होतो. अपस्मार असलेल्या 52% स्त्रिया पुनरुत्पादक (15-49 वर्षे) वयोगटातील आहेत आणि त्यांना मासिक पाळीमध्ये होणाऱ्या संप्रेरकांच्या (हॉर्मोन्सच्या) पातळीतील बदलांमुळे अपस्मार आणि फिट्स मासिक पाळीच्या कालावधीत होतात.

एपिलेप्सीच्या दर वर्षी किती नवीन केसेस आढळतात?

एपिलेप्सीच्या एका शास्त्रिय अभ्यासाच्या आधारे असे कळते की दर वर्षी अपस्मारच्या पाच लाखांच्या जवळपास नवीन केस येतात.

एपिलेप्सी असलेले लोक काम करू शकतात का?

जर एपिलेप्सीचे रूग्ण नियमितपणे त्यांची औषधे घेत असतील आणि कोणाच्या तरी देखरेखीखाली काम करत असले आणि विशेष ‘जोखीम नसलेल्या’ नोकऱ्यांमध्ये असले तर अपस्मारचे रूग्ण काम करू शकतात.

एपिलेप्सी असणे हे धोक्याचे असते का?

होय. काही व्यवसायांमध्ये एपिलेप्सीचे असणे नक्कीच धोक्याचे असते.

लक्षणे 

एपिलेप्सीमुळे  डोकेदुखी होऊ शकते. अपस्माराचा झटका येण्यापूर्वी, तुम्हाला कदाचित डोकेदुखी होऊ शकते जी मायग्रेनसारखी वेदनादायक असू शकते.

फिट्स

फिट्स म्हणजे मेंदूमध्ये अचानक, अनियंत्रित विद्युत प्रवाहात अफरातफर.

यामुळे रुग्णाच्या वागण्यात, हालचालींमध्ये, भावनांमध्ये, आकस्मात बदल होऊ शकतो आणि चेतनाची पातळी बदलू शकते.

फिट्स म्हणजे एक वैद्यकीय लक्षण आहे. त्यात शरीराचे स्नायू आकुंचन पावतात आणि वेगाने आणि वारंवार सैल होतात. परिणामे ते अनियंत्रित पणे थरथरतात. अपस्मार च्या झटक्यांच्या वेळी च्या झटक्यांच्या वेळी

फिट्स येत असल्याने अनेकदा एपिलेप्सीच्या झटक्यांना फिट्स असे म्हणतात.

काहीही कारण नसतांना (उदा. ट्यूमर, मेंदूचे संक्रमण, डोक्याला गंभीर इजा वगैरे) कमीतकमी 24 तासांच्या अंतराने दोन किंवा अधिक वेळा दौरे येणे हे सामान्यतः अपस्मार म्हणजेच अपस्मार आहे असे मानले जाते.

सिझर अथवा फिट्स म्हणजे मेंदूच्या विद्युत प्रणालीमध्ये तात्पुरत्या व्यत्ययामुळे होणारी क्षणिक घटना. सिझरचे विविध प्रकार आहेत, जे अनेक कारणांमुळे येऊ शकतात, जसे की ताप, डोक्याला इजा, सी. वी. स्ट्रोक वगैरे.

आख्या शरीराचे सिझर

हा फिट्सचा एक प्रकार आहे की जो मेंदूच्या दोन्ही बाजूंना एकाच वेळी प्रभावित करतो. यात टोनिक-क्लोनिक, अबसेन्ट सीझर आणि अटोनिक सीझर समाविष्ट असू शकतात, त्या प्रत्येकाची वेगवेगळी कारणे आणि लक्षणे असू शकतात.

अनुपस्थिती फिट्स उर्फ ​​पेटिट मल

पूर्वी त्यांना पेटिट मल फिट्स म्हणत. अनुपस्थिती फिट्स नेहमी सुरुवातीला फिट्स म्हणून ओळखल्या जाऊ शकत नाहीत आणि ते मुलांमध्ये सर्वात जास्त आढळतात. शिवाय, त्या फक्त काही सेकंदांसाठीच टिकू शकतात.

लक्षणे, जे सुमारे 10 सेकंद टिकतात, यात समाविष्ट आहे:

  1. क्रियाकलाप अचानक थांबणे
  2. रिक्तपणे अंतराळात टक लावून पहाणे
  3. 3. ओठ सारखे स्वयंचलित पणे हलणे, ओठ फोडणे, चघळणे किंवा डोळा फडफडणे यासारख्या स्वयंचलितता

असामान्य अनुपस्थिती फिट्स

याच्या खूप कमी केसेस आढळतात.

  • 10 सेकंदांपेक्षा जास्त काळ टिकतो
  • अचानक सुरू होण्यापेक्षा हळूहळू सुरू होते आणि थांबते 
  • पडण्याची शक्यता जास्त असते
  • लुकलुकणे, डोळे फडफडणे, ओठ फोडणे, चघळण्याच्या हालचाली, बोटांनी एकमेकांना घासणे किंवा हाताच्या इतर पुनरावृत्तीसारख्या स्वयंचलित गोष्टींचा समावेश असू शकतो.

टोनिक फिट्स (सिझर्स)

हे झटके बहुधा रूग्ण झोपेत असताना होतात. यांची लक्षणे:

  1. हात, पाय आणि पाठीतील स्नायू अचानक कडक होतात
  2. कालावधी – 20 सेकंद किंवा त्यापेक्षा कमी
  3. रूग्ण बेशुद्ध होऊ शकतो, खाली पडून साधी किंवा गंभीर इजा होऊ शकते.

टोनिक फिट्स किवां सिझर्स

  1. या जप्तींना “ड्रॉप सिझर्स” असे टोपणनाव देण्यात आले आहे आणि ते टोनिक फिट्सच्या उलट आहेत. जेव्हा त्याचा झटका येतो तेव्हा:
    स्नायू शिथिल होतात.
  2. संपूर्ण शरीर किंवा फक्त डोके, मान आणि धड प्रभावित होऊ शकतात.
  3. रुग्ण उभा असल्यास कोसळू शकतो.
  4. रूग्णाची जागरूकता कमी होऊ शकते.

या प्रकारच्या अपस्माराने दुखापतीचा धोका जास्त असतो. त्यामुळे अशा रुग्णांना त्यांच्या डोक्याला हेलमेट सारखी संरक्षक उपकरणे घालण्याचा सल्ला दिला जातो.

मायोक्लोनिक दौरे

हे कमी कालावधीत किंवा फक्त अधूनमधून एकामागून एक होऊ शकतात. या फिट्स:

  1. हात किंवा पायांना लहान झटके येणे
  2.  साधारणपणे शरीराच्या दोन्ही बाजूला होतात
  3. फक्त एक किंवा दोन सेकंद टिकतात

क्लोनिक दौरे

क्लोनिक फिट्स मायोक्लोनिक दौऱ्यांसारखे असतात. ते काही सेकंदांपासून ते एका मिनिटापर्यंत टिकू शकतात. त्यांत:

  1. रुग्णाच्या हात किंवा पायांना पुन्हा पुन्हा लहान झटके येतात.
  2. काही रूग्णांच्यात शरीराच्या दोन्ही बाजूला झटके येतात.
  3. क्लोनिक फिट्स दुर्मिळ असतात आणि सहसा फक्त लहान मुलांमध्ये आढळतात

टोनिक -क्लोनिक दौरे किंवा ग्रँड मल एपिलेप्सी

फिट्सचा एक प्रकार, ज्याला पूर्वी ‘ग्रँड मल’ फिट्स असे म्हटले जात असे. त्यात अनियंत्रित धक्के बसतात आणि हात, पाय किंवा पूर्ण शरीरात कडकपणा येतो आणि चेतना किंवा जागरूकता कमी होते. या जप्तींमध्ये घटनांचा एक विशिष्ट क्रम असतो. हे झटके तीन मिनिटांपर्यंत टिकू शकतात आणि त्यात ही लक्षणे असू शकतात:

  1. अचानक चेतना कमी होणे
  2. टोनिक टप्पा: हात, पाय, पाठ आणि छातीचे स्नायू ताठ होतात
  3.  क्लोनिक टप्पा: धक्का बसणे आणि स्नायू सतत हलत राहणे
  4. जसजसे रुग्णाचे शरीर शिथिल होत जाते तसतशी रूग्णाला हळूहळू शुद्ध  परत येते. रूग्ण मूत्राशय आणि / किंवा आतड्यांवरील नियंत्रण गमावू शकते, याचा अर्थ रुग्णाचे मल-मूत्र बाहेर येऊ शकते.
  5.  रुग्ण जागा होतो तेव्हा त्याला ग्लानी येऊ शकते त्याच्या मनात गोंधळ होतो, त्याची चिडचिड होते आणि त्याला नैराश्याची भावना होऊ शकते.

स्टेटस एपिलेप्टिकस

ही इमरजन्सी ची परिस्थिती असते. या साठी तात्काल वैद्यकीय उपचार आवश्यक असतात. या रोगात जप्ती पाच मिनिटांपेक्षा जास्त काळ टिकते किंवा दोन सिझर्स मधीला काळ कमी कमी होत जातो.

स्टेटस एपिलेप्टिकस दरम्यान फिट्स येऊ शकतात किंवा येत नाहीत, दोन्ही होऊ शकते. पण दोन्ही केसेस मध्ये आपत्कालीन (इमरजन्सी) उपचारांची आवश्यकता असते.

अपस्मार लक्षणे :

प्रत्येकाला ही सर्व लक्षणे असतातच असे नाही आणि प्रत्येक रुग्णाचा अनुभव त्याला/तिला होणाऱ्या फिट्सच्या प्रकारावर अवलंबून असतो.

अपस्माराने ग्रस्त बहुतेक लोकांना त्यांचे दौरे किंवा ते घडण्यापूर्वी काय घडत होते ते आठवत नाही.

जर तुम्हाला फिट्स आली असेल, तर ज्यांनी तुमची एक फिट्स पाहिली आहे, ती कशी सुरू झाली आणि त्या वेळी काय काय घडले हे विचारणे महत्वाचे आहे. ज्याने रूग्णाची जप्ती त्यानेच डॉक्टरांना फिट्सचे वर्णन केले पाहिजे.

  1. स्नायूंचे आकुंचन आणि धक्के
  2.  बेशुद्ध होणे, जागरूकता कमी होणे
  3. हेतूविरहित आणि पुन्हा पुन्हा होणाऱ्या हालचाली 
  4. अशक्तपणा: हे शरीराच्या कोणत्याही भागात होऊ शकते, जसे हात किंवा पाय.
  5. फिट्सपूर्वी अनेकदा चिंता वाटते आणि ही फिट्सची पूर्व चेतावणी असू शकते.
  6. अंतराळात पाहणे हे आणखी एक ज्ञात लक्षण आहे.
  7. इतर लक्षणे म्हणजे संक्षिप्त स्वयंचलित हालचाली आणि आभा (ऑरा), म्हणजे पूर्वसूचना येणे.
  8. मिरगीच्या हल्ल्याची पूर्वसूचना देताना ऑरा आणि त्यांचे प्रकार ओळखणे आवश्यक आहे.
  9. आभाचे प्रकार: प्रकाशाचे तेजस्वी चमक दिसणे, गडद ठिपके, किंवा बोगद्यातून बघावे तशी दृष्टी, अंधत्व, आभास, भ्रम आणि विकृत दृश्यासारखे दृश्य जेथे रुग्णाच्या सभोवतालच्या सर्व गोष्टी त्याला सामान्यपेक्षा मोठ्या दिसतात.
  10. गंध ऑरा: अप्रिय वास
  11. श्रवण आभास: वाजणे किंवा गुंजण्याचा आवाज ऐकणे, विकृत आवाज किंवा बोलणे ऐकणे
  12.  मुंग्या येणे, स्थिर असतानाही हलण्याची भावना, हलवण्याची गरज वाटणे
  13. आस्वाद चव: काहीही खाल्ल्याशिवाय धातूची चव किंवा अन्नाची चव येणे
  14. ओटीपोटात आभा: पोटात मळमळ, अस्वस्थता किंवा पोट दाब
  15. मोटर आभास: पुनरावृत्ती हालचाली किंवा अंग किंवा अशक्ति. थंडी, थरकाप, अंगावर काटा येणे
  16.  मानसिक: अचानक भीती, विनाश होईल अशी भावना, डेजा वू (हे सर्व आधी घडले आहे असे वाटणे) अनुभवऑरा व्यक्तीपरत्वे बदलतात परंतु पहिल्या फिट्सपासून दुसऱ्या फिट्सपर्यंत जवळ जवळ एक सारखे असतात.

अपस्मार फोकल लक्षणे

फोकल फिट्स हे एपिलेप्टिक फिट्सचे सर्वात अधिक वेळा होणारा प्रकार आहे. ते तुमच्या मेंदूच्या फक्त एका बाजूवर असर करतात. ते दोन स्वरूपात येतात.

फोकल जागरूक फिट्स

या प्रकारच्या फिट्सला सामान्यतः आभा असेही म्हटले जाते. फोकल जागरूक फिट्स दरम्यान:

  1. रुग्ण जागृत आणि जागरूक असतो.
  2.  रुग्ण प्रतिसाद देऊ शकत नाही.
  3. पेशंटला स्नायूंना धक्का लागणे, कडक होणे, लंगडेपणा किंवा इतर लक्षणे असू शकतात.
  4. कालावधी फक्त काही सेकंद ते दोन मिनिटे असू शकतो.

फोकल इम्पेर्ड अवेरनेस फिट्स

या प्रकारच्या फिट्समध्ये अनेक लक्षणे असतात, जी मेंदूच्या क्षेत्रावर अवलंबून असतात. लक्षणे एक किंवा दोन मिनिटे टिकू शकतात, ती खालील असू शकतात:

  1. जागरूकता किंवा चेतना नष्ट होणे
  2. आभा किंवा फोकल जागरूक फिट्स
  3. पुनरावृत्ती होणाऱ्या हालचाली. टॅपिंग स्वयंचलितता , जलद लुकलुकणे, शब्द किंवा वाक्यांत पुनरावृत्ती करणे, किंचाळणे, हाताच्या सतत हालचाली,  कपडे किंवा वस्तू उचलण्यात गडबड करणे, ओठ फोडणे, चघळणे, कुरकुर करणे, गिळणे,  पत्ते पिसल्या सारखे करणे ,  हसणे, रडणे, किंचाळणे किंवा कपडे काढणे यासारख्या नाट्यमय क्रिया.

रुग्णांना कधी आणि कोठे त्रास होतो यावर अवलंबून फिट्सची संभाव्य गुंतागुंत आहे:

एपिलेप्सीच्या कॉम्प्लिकेशन्स

रुग्णांना कधी आणि कोठे एपिलेप्सिचा झटका येतो त्यावर ठरते की जीवाला व शरीराला किती धोका असतो :

  1. बुडणे: पोहताना किंवा टब मध्ये आंघोळ करताना एपिलेप्सिच्या रूग्णांना बुडण्याचा धोका जास्त असतो कारण पाण्यात असताना फिट्स येण्याची शक्यता जास्त असते. फिट्स मधील अंतर वाढले तर हा धोका कमी होतो.
  2. पडण्याचा धोका: फिट्स आल्यामुळे जर रूग्ण जर पडले तर डोक्याला दुखापत, हाडांमध्ये फ्रॅक्चर आणि जखमा होऊ शकतात.
  3. कार अपघात: ड्रायव्हिंग करताना फिट्समुळे कार अपघात होऊ शकतो. त्यामुळे कुशल डॉक्टरांकडून पूर्ण वैद्यकीय तपासणी तसेच औषधे चालू असली तर गाडी चालविताना अपघाताचा धोका कमी होतो.
  4. भावनिक समस्या: चिंता, नैराश्य आणि आत्मघाती विचार आणि वर्तन वगैरे अपस्मार रुग्णांमध्ये आढळतात.
  5. सुदैवाने एपिलेप्सीच्या या जीवघेण्या कॉम्प्लिकेशन्स वारंवार होत नाहीत. पण तरी काही जीवघेण्या कॉम्प्लिकेशन्सची उदाहरणे आहेत:
    1. स्टेटस एपिलेप्टिकस: ही एक फिट्स आहे जी पाच मिनिटांपेक्षा जास्त काळ टिकते किंवा दरम्यान पूर्णपणे जागृत न होता पुन्हा फिट्स येते. या स्थितीमुळे मेंदूचे नुकसान किंवा मृत्यू होऊ शकतो.
    2. अचानक, अनपेक्षित मृत्यू: हे अपस्मार रुग्णांमध्ये क्वचितच घडते आणि याचे नेमके कारण कोणालाही माहित नसते.

टॉड्स पाल्सी

टॉडचा अर्धांगवायू हा असा पक्षाघात आहे जो कधीकधी फिट्सनंतर येऊ शकतो.

टॉडचा अर्धांगवायू एक न्यूरोलॉजिकल स्थिती आहे की जी फिट्सनंतर अर्धांगवायू झाल्या सारखा प्रकार होतो. आपल्या शरीरातील तात्पुरत्या अशक्तपणाचा हा कालावधी काही सेकंद, काही मिनिटे किंवा कित्येक तास टिकू शकतो.

टॉडचा अर्धांगवायू एका वेळी शरीराच्या एका बाजूवर परिणाम करतो. जरी टॉडचा अर्धांगवायू सेरेब्रोव्हस्कुलर स्ट्रोक सारखाच असला तरी तो फिट्सनंतरच होतो. बहुतेक प्रकरणांमध्ये, फिट्समुळे प्रभावित झालेल्या शरीराच्या भागामध्ये टॉडचा पक्षाघात होतो.

लक्षणे

  1. हात किंवा पाय यासारख्या अवयवाची अशक्ति
  2. सुन्नपणा
  3. बोलण्यात तोतरे पणा
  4. दिशाभूल

चांगली गोषट अशी आहे की टॉडच्या अर्धांगवायूच्या लक्षणांना कोणत्याही विशेष उपचारांची आवश्यकता नसते. कमकुवतपणा, सुन्नपणा आणि दृष्टी किंवा बोलण्याच्या अडचणी हळूहळू आपोआप दूर होतात.

महिलांमध्ये अपस्मार

एपिलेप्सी असलेल्या स्त्रियांना मासिक पाळी, गर्भनिरोधक गोळ्या आणि गर्भधारणेबाबत काही विशेष समस्या येतात कारण या काळात रक्तातील हार्मोन्सची चढउतार होते आणि त्या मुळे फिट्स येऊ शकते. विशेषतः, इस्ट्रोजन हा हार्मोन फिट्सची क्रिया वाढवू शकतो, तर प्रोजेस्टेरॉन हा हार्मोन फिट्स कमी करू शकतो.

मासिक पाळी

तारुण्यादरम्यान, स्त्रीचे शरीर इस्ट्रोजेन आणि प्रोजेस्टेरॉन हे हार्मोन कमी जास्त प्रमाणात बनवते. या हार्मोन्समध्ये वाढीमुळे, अपस्मार असलेल्या मुलींना त्यांच्या आयुष्याच्या या टप्प्यावर फिट्सची वारंवारता वाढू शकते.

काही स्त्रियांना त्यांच्या मासिक पाळीच्या दरम्यान त्यांच्या फिट्सच्या वारंवारतेत वाढ देखील होऊ शकते. याला कॅटेमेनियल एपिलेप्सी म्हणून ओळखले जाते. एका महिलेच्या मासिक पाळीच्या आसपास होणाऱ्या दौऱ्यांना अधिक इलाजाची आवश्यकता असू शकते.

गर्भनिरोधक गोळ्यांचा वापर

काही एपिलेप्सीची औषधे गर्भनिरोधक गोळ्यांशी रिऍक्ट करू शकतात, याचा अर्थ रुग्ण स्त्री गर्भनिरोधक गोळ्या घेत असली तरीही ती गर्भवती होऊ शकते.

याउलट, गर्भनिरोधक गोळ्या फिट्सविरोधी औषधांचा प्रभावी पणा कमी करू शकतात आणि फिट्सविरोधी औषधे घेऊनही फिट्स येऊ शकतात.

गर्भधारणा

एपिलेप्सी असलेल्या प्रत्येक स्त्रीचे शरीर गर्भधारणेला वेगळ्या प्रकारे प्रतिसाद देते. बहुतांश स्त्रियांना गर्भधारणेदरम्यान पूर्वी सारख्याच फिट्स येतात, जरी काहींना कमी किंवा जास्त असू शकतात. गर्भधारणेदरम्यान होणारे दौरे बाळासाठी धोकादायक असतात आणि यामुळे गर्भपात, अकाली प्रसूती आणि बाळाचा अकाली जन्म होऊ शकतो, त्यामुळे गर्भधारणेदरम्यान कमीतकमी फिट्स येऊ देणे महत्वाचे आहे. गर्भवती झालेल्या अपस्मार रुग्णांसाठी अशी औषधे वापरातात की ज्यांनी फिट्स कमी होते आणि पोटातील बाळाचे संरक्षण देखील होते.

बाळंतपण

प्रसूती दरम्यान सहसा दौरे होत नाहीत, त्यामुळे बाळाला जन्म देणे कोणत्याही गुंतागुंतीशिवाय करता येते. प्रसूती दरम्यान जर फिट्स आली तरी डॉक्टर औषधांनी ती थांबवू शकतात.

एपिलेप्सी विरोधी औषधे घेत असलेल्या स्त्रियांनी बाळाला स्तनपान देताना विशेष काळजी घेणे आवश्यक आहे, डॉक्टरांचा वारंवार सल्ला घेणे आवश्यक आहे.

एपिलेप्सीवर उपचार

वैद्यकीय उपचार

एपिलेप्सीच्या रुग्णांना अनेकदा आयुष्यभर औषधे घ्यावी लागतात. परंतु जर मेंदूचा आजार गेला आणि बराच काळ दौरे झाले नाहीत, तर औषधांचा वापर थांबवून काही फार त्रास होत नाही. पण रुग्णांनी त्यांच्या स्वत: च्या इच्छेनुसार कधीही औषधे बंद करू नये असा सल्ला दिला जातो कारण यामुळे फिट्स वाढू शकते.

अपस्मार उपचार करण्यासाठी आणि फिट्स टाळण्यासाठी वापरली जाणारी सामान्य औषधे:

व्हॅलप्रोइक एसिड
फेनिटोइन सोडियम
एथोसक्सिमाइड
फेनोबार्बिटोन 
डायवोलप्रोक्स
डायजेपाम
कार्बामाझेपीन
प्रिमिडोन

वरील औषधे विविध ब्रँड नावे आणि वेगवेगळ्या डोस मध्ये विकली जातात. ती विकत घेण्यास डॉक्टरांच्या प्रिस्क्रिप्शनची आवश्यकता असते. कधीकधी डॉक्टरांच्या प्रिस्क्रिप्शनच्या दोन प्रति लागतात (डुप्लिकेट). रुग्णांनी किंवा त्यांच्या नातेवाईकांनी कधीही स्वतःहून औषधे घेऊ नयेत. 

समर्थ न्यूरो आणि ट्रॉमा केअर हॉस्पिटलमध्ये एपिलेप्सीवर उपचार देखील केले जातात.

अपस्मार शस्त्रक्रिया

जर औषधांनी अपस्मारामुळे होणारी फिट्स कमी करता आली नाही तर अनेक गुंतागुंती होऊ शकतात आणि आरोग्य धोक्यात येऊ शकते. खालील गोष्टी खास धोक्याच्या असतात:

  1. फिट्स दरम्यान शारीरिक जखम होणे
  2. आंघोळ किंवा पोहण्याच्या दरम्यान फिट्स झाल्यास बुडणे
  3. नैराश्य आणि चिंता
  4.  मुलांमध्ये विकासात्मक विलंब
  5. अचानक मृत्यू, अपस्मार (दुर्मिळ कॉम्प्लिकेशन) 
  6. स्मृतीभ्रंश किंवा इतर विचार कौशल्ये कमी होणे

अपस्मार शस्त्रक्रियेत अपस्माराचे जिथून दौरे होतात तिथून मेंदूचा एक भाग काढून टाकतात.

जेव्हा मेंदूच्या एकाच भागात फिट असतात तेव्हा त्याची शस्त्रक्रिया सर्वात प्रभावी असते.

एपिलेप्सी शस्त्रक्रिया ही उपचाराची पहिली पायरी नाही. कमीतकमी दोन फिट्सविरोधी औषधे फिट्स नियंत्रित करण्यात अयशस्वी झाल्यावर शस्त्रक्रियेचा विचार केला जातो. रुग्ण अपस्मार शस्त्रक्रियेसाठी पात्र आहे की नाही हे निर्धारित करण्यासाठी अनेक पूर्व-शस्त्रक्रिया चाचण्या आवश्यक असतात.

एपिलेप्सी शस्त्रक्रिया तेव्हा करतात जेव्हा औषधे फिट्स नियंत्रित करत नाहीत. याला वैद्यकीयदृष्ट्या अपवर्तक (रिफ्रॅक्टोरी) अपस्मार किंवा औषधांचा परिणाम न होणारा अपस्मार म्हणून ओळखले जाते. अपस्मार शस्त्रक्रियेचे उद्दीष्ट म्हणजे फिट्स थांबवणे किंवा औषधांच्या वापरासह किंवा त्याशिवाय त्यांची तीव्रता मर्यादित करणे.

एपिलेप्सीचा सामना

सर्वप्रथम आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, आपली औषधे कधीही थांबवू नका.

हळुहळु एपिलेप्सीचा सामना करण्यास शिका. खूप धीर धरा. हे समजून चला की कधी चांगली वेळ येईल तर कधी वाईट वेळ. हे जाणून घ्या की तुम्ही ज्या परिस्थितीतून जात आहात ती सामान्य आणि नैसर्गिक आहे. तुमच्या जीवनातील बदल आत्ता जरी तुम्हाला आव्हानात्मक किंवा अशक्य प्राय वाटतात त्यांची तुम्हाला सवय होऊ शकते.  मिरगीच्या रुग्णांच्या पाठीशी उभे राहण्यासाठी, दरवर्षी 17 नोव्हेंबर रोजी राष्ट्रीय अपस्मार दिन साजरा केला जातो.

एकावेळी एक छोटे बदल करा आणि असेच हळुहळु पुढे बदल करत रहा. आणि न्यूरोलॉजिस्ट आणि मानसोपचारतज्ज्ञांसारख्या डॉक्टरांचा सल्ला घेण्यास अजिबात संकोच करू नका.

Epilepsy

Epilepsy is a neurological condition caused by electrical disturbances in the brain. The condition results in seizures, which can cause unusual behaviour, movements, or experiences, and sometimes a lack of awareness or loss of consciousness.

Table of Contents

How it occurs?

When you’ve had two or more seizures and there’s no medical condition behind them, such as alcohol withdrawal or low blood sugar.

While the exact cause of epilepsy is unknown in about half of the cases, it sometimes runs in families or can result from different conditions such as strokes, infections, and traumatic brain injury. Treatment options include anti-seizure medications and, in some cases, surgery.

Epilepsy causes:

It is a complex disorder and can be caused by anything that alters the brain’s electrical activity. Genetics, a traumatic brain injury, a stroke, or a brain infection are other causes.

When to See a Doctor

The first seizure is a surprise for anyone. But it is very important to consult your doctor immediately. Please understand, that although it is not curable with any type of medicines, allopathic, homeopathic, Unani or Ayurveda. However, allopathic medicines greatly help reduce the seizures.

Is Epilepsy Genetic?

It may have a genetic component. Though genes don’t necessarily cause it, they may make someone predisposed to it. For example, if you have the genes linked with it, you may be more likely to develop it if you experience a traumatic brain injury.

How is Epilepsy diagnosed? / Epilepsy test

A variety of tests are used to help diagnose it, including a neurological exam and an Electroencephalogram (EEG). Other tests may include blood tests and imaging studies of the brain, such as a computerized tomography (CT) scan, magnetic resonance imaging (MRI), and a positron emission tomography (PET). Imaging studies help detect a tumor or mass in the head, it is called a ‘space occupying lesion’ or SOL. Sometimes when a tumor is causing seizures, it can be removed and the seizures stop.

Electroencephalogram (EEG)

This is the most commonly used and diagnostic test. It is a non-invasive test, meaning nothing is injected or inserted into the body. EEG picks up abnormal brain waves by recording the electrical activity of the brain via electrodes attached to the scalp. EEGs are usually done to detect seizures and to diagnose it.

Incidence of epilepsy in India

5 per 1000 as per one study. That means in India there are over 50 lakh active epilepsy patients.

One million with medically refractory epilepsy(epilepsy that cannot be controlled with drugs).

There are nearly five hundred thousand people with focal epilepsies, and in a majority of them, surgery cures or controls epilepsy.

How many women suffer from epilepsy in India?

Studies have found that 27.3 lakh women suffer from Epilepsy in India. 52% of women having it are in the reproductive (15-49 years) age group and find that seizures are affected by their periods because of the changes in hormone levels that take place throughout the menstrual cycle.

How many new cases of epilepsy occur each year?

Based on a single study on the incidence of it, the number of new cases of epilepsy each year would be close to five lakhs.

Can people with epilepsy work?

Only under supervision and only if they are taking their medicines regularly and only in special ‘non risk’ jobs

Is Epilepsy a risk?

Yes indeed it is a risk for certain professions.

Epilepsy Symptoms

Seizures

A lot of times, epilepsy is mistaken as seizure. However, they are different. Read below to know about epilepsy and seizure difference. 

A seizure is a sudden, uncontrolled electrical disturbance in the brain.It can cause changes in the patient’s behaviour, movements, feelings, convulsions and may alter levels of consciousness.

A convulsion is a medical condition where body muscles contract and relax rapidly and repeatedly, resulting in uncontrolled shaking. Because such seizures typically include convulsions, the term convulsion is sometimes used as a synonym for seizure.

Having two or more seizures at least 24 hours apart that aren’t brought on by an identifiable cause is generally considered to be epilepsy

A transient event caused by a temporary disruption in the brain’s electrical system. There are different types of seizures, which can be brought on by several conditions. including fever, head trauma, and stroke.

Generalized Seizure

A type of seizure that affects both sides of the brain at once. Generalized seizures can include tonic-clonic, absence seizures and atonic seizures, each of which may have different causes and symptoms.

Absence Seizures aka Petit Mal

These were called the Petit Mal Seizures in the past. Absence seizures may not always be recognized as seizures at first and they’re most common in children. Besides, they may last but for a few seconds.

Symptoms, which last for about 10 seconds, include:

1. Sudden stopping of activity
2. Blankly stare into space
3. Automatisms like lip smacking, chewing, or eye fluttering are signs of epilepsy

Atypical Absence Seizures

These are less common. They:

  • Last longer than 10 seconds
  • Start and stop gradually rather than abruptly
  • Are more likely to cause falling
  • May include automatisms such as blinking, eye fluttering, lip smacking, chewing movements, rubbing fingers together, or other repetitive hand motions

Tonic Seizures

Tonic seizures happen most often during sleep. Symptoms include:

  • Muscles in the arms, legs, and back suddenly stiffening
  • Typical duration of 20 seconds or less
  • Possible loss of consciousness and falling

Atonic Seizures

These seizures are nicknamed “drop seizures” and they’re the opposite of tonic seizures. When they occur:

  • Muscles become limp.
  • The entire body or just the head, neck, and trunk may be affected.
  • Patient may collapse, if standing.
  • There may be some loss of awareness

The injury risk is high with this type of epilepsy. Hence such patients are advised to wear protective gear for your head.

Myoclonic Seizures

These can occur one after another in a short period of time or just occasionally. These seizures:

  • Cause short jerks of your arms or legs
  • Are typically on both sides of your body
  • Last just a second or two

Clonic Seizures

Clonic seizures are similar to myoclonic seizures, though they can last from a few seconds to a minute. They involve:

  • Repetitive short jerks of the patient’s arms or legs
  • Both sides of the body may be involved in some cases
  • Clonic seizures by themselves are rare and usually occur only in infants

Tonic-Clonic Seizures or Grand Mal

A type of seizure, formerly called a ‘grand mal’ seizure, that causes uncontrolled jerking and stiffness of the arms, legs, or body, and loss of consciousness or awareness. These seizures have a specific course of events. They can last up to three minutes and involve:

  • Loss of consciousness, which usually comes on quite suddenly
  • Tonic phase: muscles in arms, legs, back, and chest become stiff
  • Clonic phase: jerking and twitching muscles
  • As the patient’s body begins to relax and slowly regains consciousness, he/she may lose control of his/her bladder and/or bowels, meaning the patient will pass urine or stools.
  • The patient may awaken feeling sleepy, confused, irritable and depressed.

Status Epilepticus

This is condition which requires urgent help and medical treatment. Here the seizure lasts longer than five minutes or seizures occur close together without a recovery period between them.

Status epilepticus can be convulsive and non-convulsive; both requiring emergency treatment.

Other signs:

Not everyone has all of these symptoms, and again, the ones that one patient experience will depend on the classification of epilepsy he/she is having.

Most people suffering from it https://fotokniga.kiev.ua don’t remember their seizures or what was happening before they occurred.

If you have suffered a seizure, it is important to ask anyone who has seen one of your seizures, how it presented and what was going on at the time. Ideally the same person should describe the seizure to your doctor.

  • Contraction and jerking of muscles
  • Loss of consciousness, loss of awareness
  • Purposeless and repetitive movements done without thought
  • Weakness: It can occur in any area of the body, like the arms or legs.
  • Anxiety is often felt before a seizure and this can be a forewarning of a seizure
  • Staring into space is another known symptom
  • Other symptoms are brief automatic movements and aura, meaning a forewarning
  • It is essential to identify auras and their types as they give a forewarning of an epileptic attack
  • Types of auras: Visual like seeing bright flashes of light, dark spots, or tunnel vision, blindness, hallucinations, illusions, and distorted scenery where everything surrounding the patient appears to be larger than normal
  • Smell auras: unpleasant smells
  • Hearing auras: Hearing a ringing or buzzing, hearing distorted sounds or voices speaking
  • Somatosensory auras: Tingling sensation, a feeling of moving even when stationary, a need to move
  • Taste auras: Abnormal tastes like metallic taste or taste of food without eating anything
  • Abdominal auras: Nausea, stomach upset, or stomach pressure
  • Motor auras: Repetitive movements or a limb or weakness. Feeling cold, shivers, goosebumps
  • Psychic: Sudden fear, impending doom, déjà vu experiences

Auras vary considerably from person to person but are roughly the same from seizure to seizure. Also the symptoms depends on its types.

Focal symptoms of epilepsy

Focal seizures are the most common type of epileptic seizure. They involve just one area or one side of your brain. They come in two forms.

Focal Aware Seizures

This type of seizure is also commonly referred to as an aura. During a focal aware seizure:

  • Patient is awake and aware.
  • The patient may not be able to respond.
  • Patient may have muscle jerking, stiffening, limpness, or other symptoms.
  • The duration can be just a few seconds to a couple of minutes.

Focal Impaired Awareness Seizures

This type of seizure involves numerous symptoms, which vary depending on the area of the brain where they occur. Symptoms, which can last a minute or two, may include:

  • Unawareness or loss of consciousness
  • Preceding aura or focal aware seizure (possible)
  • Automatisms including repetitive tapping; rapid blinking; repeating words or phrases; grunting; repetitive hand movements; picking or fumbling at clothes or objects; lip smacking, chewing, mumbling, swallowing; complex acts like shuffling cards; dramatic acts like laughing, crying, screaming, or removing clothes

Complications

There are potential complications of seizures depending on when and where the patient suffers them:

  • Drowning: The risk of drowning while swimming or taking a bath is much higher in an epileptic patient because of the risk of having a seizure while in the water. This risk goes down as the interval between seizures increases.
  • Falls: Having a seizure can result in head injury, fractures in bones and general injuries.
  • Car accidents: Having a seizure while driving can cause a car accident. Hence it is mandatory to get a medical examination with full history done from a qualified and skilled doctor.
  • Emotional issues: Anxiety, depression, and suicidal thoughts and behaviours occur in epilepstic patients.
  • Luckily life-threatening complications of it don’t happen often. Examples are:
    • Status epilepticus: This is a seizure that lasts for more than five minutes or the seizures are repeated without completely waking up in between. This condition can result in brain damage or death.
    • Sudden, unexpected death: This occurs rarely in epileptic patients and no one knows the exact cause.’

Todd’s Paralysis

Todd’s paralysis is the paralysis that may sometime occur after a seizure.

It is a neurological condition that presents as a period of paralysis following a seizure. This period of temporary weakness in your body can last for a few seconds, a few minutes, or several hours.

Todd’s paralysis tends to affect one side of the body at a time. Although Todd’s paralysis is very similar to a Cerebrovascular stroke, it only occurs after a seizure. In most cases, Todd’s paralysis occurs in the part of the body that was affected by the seizure.

Symptoms

  • Weakness of a limb, such as your hand, arm, or leg
  • Numbness
  • Slurred speech
  • Disorientation

The good news is that Todd’s paralysis symptoms don’t require any special treatment. The weakness, numbness, and vision or speech difficulties gradually go away on their own.

Epilepsy in Women

Epileptic women’s face some special problems concerning menstruation, contraception, and pregnancy, since hormonal fluctuations can affect seizure activity. Specifically, oestrogen may heighten seizure activity, while progesterone may reduce seizures.

Menstruation

During puberty, a woman’s body makes oestrogen and progesterone. Because of this increase in hormones, girls with it may see an increase in the frequency of their seizures at this point in their life.

Some women may also experience an increase in the frequency of their seizures around their menstrual period. This is known as catamenial epilepsy, seizures occurring around a woman’s menstrual cycle may need additional management.

Use of Contraception

Some epilepstic medications may counteract the effects of contraceptive pills, meaning the patient could get pregnant even if she is taking contraceptives.

Conversely, oral contraceptive pills may decrease the effectiveness of anti-seizure medication and may cause breakthrough seizures.

Epilepsy in Pregnancy

The body of every epileptic women responds differently to pregnancy. Most women have the same number of seizures during pregnancy as they did before, though some may have fewer or more. Seizures during pregnancy are dangerous for the baby and can lead to miscarriage, preterm delivery and premature birth, so it’s important to keep seizures to a minimum during pregnancy. Medication for epilepsy patients who become pregnant may have to be adjusted both to reduce seizures and protect the baby.

Childbirth

Seizures don’t usually occur during labour, so delivering a baby can be done without complications. Even if seizures occur while an epileptic patient is in labour, doctors can stop it with intravenous medication.

Special care must be taken during breast feeding of the baby by ladies taking anti epilepsy medicines, doctors must be consulted often.

Epilepsy treatment

Epilepsy medications for epilepsy management

The biggest question for an epileptic patient is, can epilepsy be cured? 

 Epilepsy test are dreadful. Patients will often need to take medication for the rest of their life. But if a brain disease has gone away and there have been no seizures for a long time, stopping the use of medicines is less likely to be a problem. Patients are advised to never stop medicines on their own accord as that may lead to increase in seizures.

Commonly used epilepsy drugs to prevent seizures are:

  • Valproic acid
  • Phenytoin
  • Ethosuximide
  • Phenobarbital
  • Divalproex
  • Diazepam
  • Carbamazepine
  • Primidone

The above medicines are sold under various brand names and strengths. They require a doctor’s prescription, sometimes in duplicate. Patients or their relatives should never take medicines on their own for epilepsy treatment. Samarth hospital provides the best epilepsy treatment in India. And best epilepsy doctors in Mumbai is Dr. Ravindra Patil

Epilepsy Surgery

Poorly controlled epilepsy can result in a number of complications and health risks, including the following:

  • Physical injuries during a seizure
  • Drowning, if the seizure occurs during a bath or swimming
  • Depression and anxiety
    Developmental delays in children
  • Sudden death, a rare complication of epilepsy
  • Worsening memory or other thinking skills

Its diagnosis is followed by surgery that removes an area of the brain where seizures occur. Doctor ravindra patil is the best epilepsy doctors in Maharashtra.

Epilepsy surgery is most effective when seizures always occur in a single location in the brain. Epilepsy surgery is not the first line of treatment but is considered when at least two anti-seizure medications have failed to control seizures. A number of pre-surgical tests are necessary to determine whether the patient is eligible for epilepsy surgery.

Epilepsy surgery will help one in epilepsy management but only be considered when medications do not control seizures. This is known as medically refractory epilepsy or drug-resistant epilepsy. The goal of epilepsy surgery is to stop seizures or limit their severity with or without the use of medications. We recommend to consult best doctor for epilepsy in india. Average epilepsy surgery cost in india is 70k.

Coping with Epilepsy

First and foremost, never stop your medication.

As you learn to cope with epilepsy, be patient with yourself. Expect to have better times and worse times, and know that what you’re going through is common and natural. To stand by epileptic patient, National Epilepsy day is celebrated on 17 November each year.

Changes that seem challenging or impossible now will eventually become second nature. Take on small changes, one at a time, and keep moving forward. And don’t hesitate to consult doctors like neurologists and psychiatrists. Know that you are not alone in this. 

डोकेदुखी

डोकेदुखी हे एक सर्वाधिक उद्भणारे आजाराचे एक लक्षण आहे. त्यामुळे डोके, टाळू किंवा माने मध्ये वेदना आणि अस्वस्थता येते. असा अंदाज आहे की 10 पैकी 7 लोकांना दरवर्षी किमान एकदा तरी डोकेदुखी सतावते. डोकेदुखी हे मानवजातीला सर्वात अधिक छळणार्या आजाराच्या लक्षणांपैकी एक आहे. डोकेदुखी विविध प्रकारची असते. डोकेदुखीची अक्षरशः शेकडो कारणे आहेत. सुदैवाने डोकेदुखीच्या बहुतेक प्रकरणांवर सहज पणे साधे व सोपे उपचार करता येतात. क्वचित प्रसंगी डोकेदुखी गंभीर कारणांमुळे होऊ शकते.

सतत, दीर्घकालीन, गंभीर डोकेदुखीचे कारण शोधण्यासाठी तपासण्या करून घेणे आवश्यक असते. न बर्या होणार्या डोकेदुखीचा उपचार करायला सर्व आवश्याक तपासण्या करून मगच त्याचे निदान होऊ शकते. सतत सतावणार्या डोकेदुखीचे अचूक निदान करणे आवश्यक असते कारण काही डोकेदुखीचे प्रकार गंभीर असू शकतात आणि ती डोकेदुखी मेंदूच्या मोठ्या आजाराचे लक्षण असू शकते.

Table of Contents

डोकेदुखी कशी उत्पन्न होते

डोकेदुखी म्हणजे डोक्याच्या कुठल्याही भागात किंवा वरच्या मानेच्या वरच्या भागात होणर्या वेदना. या वेदना कवटी किंवा मेंदूच्या सभोवतालच्या ऊती यांमधून उद्भवतात, मेंदूनतुन नाही, कारण मेंदूला स्वतःच्या संवेदना दर्शवणार्या नसा नसतात. हाडांच्या सभोवतालच्या ऊतकांचा पातळ थर (पेरीऑस्टियम), कवटी, सायनस, डोळे आणि कानांना वेढणारे स्नायू तसेच मेंदू आणि पाठीचा कणा (स्पाईनल कॉर्ड), मेनिंजेस (मेंदू व स्पाईनल कॉर्डच्या भोवताली असलेली आवरणे), धमन्या आणि नसा, या सर्व डोक्याचे भागांना

  1. सूज येवुं शकते
  2. इजा होऊ शकते
  3. या भागांत जन्मजात दोष असुं शकतो
  4. त्यात संक्रमण (इन्फेक्शन) होऊ शकते, किंवा
  5. त्यात गाठ होऊ शकते.

वरील सर्व आजारांमुळे डोकेदुखी होऊ शकते.

डोकेदुखीचे प्रकार

डोकेदुखचे वर्गीकरण अनेक प्रकारे करता येईल. डोकेदुखी कशी होते त्यावरून हे वर्गीकरण –

  1. एकाच ठिकाणी होणारी तीव्र डोकेदुखीची
  2. धडधडणारी डोकेदुखीची
  3. कोणीतरी डोके दाबत आहे असे वाटणे
  4. सतत होणारी डोकेदुखी
  5. मधूनमधून होणारी डोकेदुखीची
  6. सौम्य डोकेदुखी वगैरे.

डोकेदुखीच्या स्थानावरून वर्गीकरण – ती कोठे होत आहे – ती फक्त चेहऱ्याच्या किंवा कवटीच्या एकाच भागात असू शकते किंवा संपूर्ण डोके दुखू शकते.

डोकेदुखीच्या स्थानावरून वर्गीकरण – ती कोठे होत आहे – ती फक्त चेहऱ्याच्या किंवा कवटीच्या एकाच भागात असू शकते किंवा संपूर्ण डोके दुखू शकते.

ती अचानक सुरू होते का ती हळुहळु सुरू होते. 

हळुहळु सुरू होऊन अनेक वर्षे रहाणार्या डोकेदुखीला ‘क्रॉनिक डोकेदुखी’ म्हणतात.‘क्रॉनिक डोकेदुखी’ची तीव्रता हळुहळु वाढू शकते. 

डोकेदुखी बरोबर अनेक वेळा मळमळणे आणि उलट्या होतात. खास करून डोक्याला गंभीर इजा झाल्यामुळे होणारी डोकेदुखी व मायग्रेन मुळे होणार्या डोकेदुखी यांच्या बरोबर मळमळ व उलट्या होतातच.

डोकेदुखीचे वर्गीकरण / डोकेदुखी चे प्रकार

डोकेदुखीचे खालीलप्रमाणे वर्गीकरण केले जाऊ शकते:

1. प्राथमिक डोकेदुखी: या मध्ये तणाव (टेन्शन) डोकेदुखी, मायग्रेन आणि क्लस्टर डोकेदुखी यांचा समावेश होतो.

  • तणाव डोकेदुखी – हा प्राथमिक डोकेदुखीचा सर्वात अधिक आढळणारा प्रकार आहे. तणाव डोकेदुखी पुरुषांपेक्षा स्त्रियांमध्ये सामान्यतः जास्त वेळा आढळते. वर्ल्ड हेल्थ ऑर्गनायझेशनच्या मते विकसित जगातील 20 पैकी 1 व्यक्ती रोज तणावाच्या डोकेदुखीने पीडित होते.
  • मायग्रेन डोकेदुखी – हा प्राथमिक डोकेदुखीचा दुसरा सर्वात अधिक आढळणारा प्रकार आहे. मायग्रेन डोकेदुखी प्रौढांबरोबर लहान मुलांनाही होऊ शकते. पौगंडावस्थेपूर्वी मुले आणि मुली यांना माइग्रेनच्या डोकेदुखीचे सम प्रमाण असते, परंतु यौवनानंतर (प्युबर्टी नंतर अथवा वयात आल्या नंतर) प्रौढ वयात पुरुषांपेक्षा जास्त स्त्रियांना मायग्रेन डोकेदुखचा त्रास होतो.
  • क्लस्टर डोकेदुखी – दुर्मिळ असते, पण त्या साठी औषधोपचार सतत व लांब काळा पर्यंत करावा

2. दुय्यम (सेकंडरी) डोकेदुखी: दुय्यम डोकेदुखी इतर काही इजेमुळे किंवा रोगामुळे होते, जसे की 

  • डोक्याला दुखापत झाल्यावर होणरी डोकेदुखी
  • कवटीतील सायनसेस मध्ये संक्रमण (इन्फेक्शन) झाल्यावर होणारी डोकेदुखी 
  • दातांत कॅव्हिटी अथवा संक्रमण (इन्फेक्शन) झाल्यावर होणारी डोकेदुखी

काही वेळा दुय्यम डोकेदुखी शरीराच्या आतील गंभीर रोगाचे लक्षण असू शकते, जसे की मेंदूत संसर्ग [एन्सेफलायटीस] किंवा मोठे गळू होणे किंवा सेरेब्रल रक्तस्त्राव (हेमरेज). पण अशाप्रकारची डोकेदुखी क्वचितच होते.

3. क्रेनियल न्युरॅल्जियास: चेहर्यावरील वेदना आणि इतर डोकेदुखी.

4. औषधांचा अतिवापर आणि ओषधे बंद केल्यावर होणारी डोकेदुखी – याला ‘रिबाउंड डोकेदुखी’ असेही म्हटले जाते. ही अशी स्थिती आहे जिथे डोकेदुखी साठी औषधांचा वारंवार वापर केल्याने व बरे वाटल्यावर औषधे बंद केल्याने पुन्ही पहिल्या पेक्षा जास्तच डोकेदुखी होऊ शकते. औषधे घेतल्यानंतर थोड्या काळासाठी डोकेदुखी कमी होऊ शकते आणि औषधे बंद केल्यावर पुन्हा ‘रिबाउंड डोकेदुखी’ होऊ शकते.

दुय्यम डोकेदुखीची कारणे

दुय्यम डोकेदुखी सहसा दुखापत किंवा शरीरातील इतर आजाराचे लक्षण असते. उदाहरणार्थ, कवटीच्या हाडांमधील सायनसमधील संक्रमणामुळे त्यातील दाब वाढतो. याला सायनस डोकेदुखी म्हणतात व ही डोकेदुखी दुय्यम डोकेदुखी मानली जाते.

डोकेदुखीच्या रुग्णांनी नवीन उद्भवलेल्या डोकेदुखीसाठी निश्चितच तात्काल वैद्यकीय सल्ला घ्यावा. विषेश करून डोकेदुखी ताप, मान ताठ होणे, अशक्तपणा, शरीराच्या एका बाजूला संवेदना बदलणे, दृष्टीत दोष उत्पन्न होणे, उलट्या होणे किंवा मानसिक वर्तन बदलणे या कारणांमुळे डोकेदुखी झाली तरी डॉक्टरांचा सल्ला घेणे अगदी आवश्यक असते.
डोक्याला गंभीर दुखापतीमुळे उद्भवलेली डोकेदुखी पण या दुय्यम डोकेदुखीच्या वर्गात मोडते.
डोकेदुखीच्या या गटामध्ये मादक द्रव्यांचा गैरवापर आणि डोकेदुखीच्या उपचारांसाठी वापरल्या जाणाऱ्या औषधांचा अतिवापर या मुळे होणारी डोकेदुखी यांचा समावेश आहे.

दारुच्या (अल्कोहोलच्या) गैरवापरानंतर “हँगओव्हर” डोकेदुखी देखील या श्रेणीमध्ये येते. जे लोक जास्त प्रमाणात दारू पितात ते दारू आणि डिहायड्रेशनच्या परिणामांमुळे काही वेळाने डोकेदुखीसह जागे होऊ शकतात.

तणाव डोकेदुखी

या प्रकारच्या डोकेदुखी मध्ये सौम्य ते मध्यम तीव्र वेदना होतात. त्याचे वर्णन बहुतेकदा “डोक्याभोवती घट्ट पट्टी बांधल्या सारखी वाटते” असे असते. तणाव डोकेदुखीची चिन्हे आणि लक्षणे खालील प्रमाणे असतात:

  1. डोके आणि मानेच्या मागच्या मागच्या भागात ही डोकेदुखी सुरू होते. बहुतेक वेळा रूग्ण म्हणतात की डोक्यावर घट्ट पट्टा बांधल्यासारखे वाटत आहे. हळुहळु डोकेदुखी आख्ख्या डोके भर पसरू शकते.
  2. सर्वात तीव्र वेदना भुवयांच्या बाहेरच्या बाजुलां (ज्याला टेम्पोरल एरिया म्हणतात) होऊ शकतात. त्या ठिकाणी टेम्पोरलिस आणि फ्रंटल स्नायू कवटीला जोडलेले असतात.
  3. या प्रकारच्या डोकेदुखीच्या वेदनांची तीव्रता कमी जास्त असू शकते परंतु या तणाव डोकेदुखी मुळे रूग्ण सहसा अक्षम होत नाहीत व आपले रोजचे काम वगैरे करू शकतात. तणाव डोकेदुखीच्या वेदना बहुधा डोक्याच्या दोन्ही बाजुला होतात.
  4. तणाव डोकेदुखीच्या वेदनांचा संबंध औरा (म्हणजे आभा) – मळमळ, उलट्या किंवा प्रकाश आणि आवाज यांना होणारी अत्याधिक संवेदनशीलता यांच्याशी नसतो. मायग्रेनच्या डोकेदुखीशी आभाचा संबंध असतो. (पुढे पहा…)
  5. तणाव डोकेदुखी होण्याचे काही ठरलेले नियम नसतात. ती कधीही होऊ शकते. परंतु काही रूग्णां मध्ये ती वारंवार आणि अगदी दररोज देखील होऊ शकते.
  6. तणाव डोकेदुखी होत असतांनी सुध्धा बहुतेक रूग्ण त्यांचे सर्व सामान्य कार्य करण्यास सक्षम असतात.

तणाव डोकेदुखीचे निदान

कोणत्याही डोकेदुखीचे निदान करण्याची गुरुकिल्ली म्हणजे रुग्णाने दिलेला त्याच्या रोगांचा इतिहास (हिस्टरी), वेदनांची तीव्रता, वेदनांचा कालावधी वगैरे समजून मग तज्ञ त्याचे विश्लेषण करून निदान करतात. तणाव डोकेदुखी बरोबर इतर काही लक्षणे येतात का या विषयी पण डॉक्टर प्रश्न विचारतात.तणाव डोकेदुखीचा रूग्ण सहसा डोक्याच्या दोन्ही बाजूंना होणार्या सौम्य ते मध्यम वेदनांची तक्रार करतो. तणाव डोकेदुखी असलेले लोक वेदनांमुळे कलकल होत आहे असे म्हणत नाहीत, पण डोक्या भोवती एक प्रकारचा घट्टपणा जाणवतो असे वर्णन करतात. ही डोकेदुखी काही विशेष क्रिया केल्या तर वाढत नाही अशी असते. सामान्यत: मळमळ, उलट्या किंवा प्रकाशास संवेदनशीलता यासारखी कोणतीही लक्षणे या डोकेदुखी बरोबर संबंधीत नसतात.तणाव डोकेदुखी अथवा टेन्शन हेडेक चे निदान करण्यासाठी रुग्णाची न्यूरोलॉजिकल तपासणी महत्त्वाची असते. टाळू किंवा मानेच्या स्नायूंमध्ये दाबल्यास दुखु शकते. जर डॉक्टरांना न्यूरोलॉजिकल तपासणीमध्ये काही दोष आढळला तर डोकेदुखी इतर कारणांमुळे होत असण्याची शक्यता असुं शकते. त्या साठी न्यूरॉलोजीस्ट डॉक्टर डोकेदुखी दुय्यम डोकेदुखी आहे का हे प्रथम नक्की करतील आणि तो पर्यंत तणाव डोकेदुखीचे निदान करणे स्थगित करतील.

तणाव डोकेदुखीचा उपचार

तणाव डोककेदुखी जरी जीवघेणी नसली तरी तिच्यामुळे दैनंदिन क्रिया करणे अधिक कठीण होऊ शकते. तणाव डोकेदुखीचे रूग्ण ओव्हर-द-काउंटर (ओ.टी.सी.) म्हणजे औषधांच्या दुकानात डॉक्टरांच्या प्रिस्क्रिपशन शिवाय मिळणारी औषधे घेऊन स्वतःचा यशस्वीपणे उपचार करतात. डोकेदुखी वर गोळी:

  1. एस्पिरिन
  2. इबुप्रोफेन
  3. डायक्लोफेनॅक सोडियम
  4. पॅरासिटामोल
  5. नेप्रोक्सेन वगैरे

पण जर तणाव डोकेदुखी वारंवार होत असली तर मात्र तज्ञांची वैद्यकीय मदत घेणे आवश्यकच असते. फिझियोथेरपी, मसाज आणि मानसिक तणाव कमी करण्यासाठी प्रयत्न ही तीन पाउले तणाव डोकेदुखी कमी करण्यात सहाय्यक म्हणून उपयोगी असतात.
हे लक्षात ठेवणे महत्वाचे आहे की ओ.टी.सी. औषधे जरी खूप सुरक्षित असली तरी त्यांचेही दुष्परिणाम होऊ शकतात. तसेच ओ.टी.सी. औषधे इतर औषधांबरोबर डॉक्टरांच्या देखरेखी शिवाय घेतली गेली तर विपरीत रिएक्शन होऊ शकते. त्यामुळे ओ.टी.सी. औषधे वापरण्या आधी डॉक्टरांचा सल्ला घेणे नेहमीच शहाणपणाचे असते. असे करणे महत्वाचे आहे कारण तणाव डोकेदुखीच्या रूग्णास ही ओ.टी.सी.वेदना निवारक औषधे बराच काळ घ्यावी लागतात.
उदाहरणार्थ, काही ओ.टी.सी. औषधांमध्ये केफीन असते. त्यामुळे काही रुग्णांमध्ये हृदयाच्या ठोक्यांची गती वाढू शकते. काही सर्दीच्या ओ.टी.सी. औषधांमध्ये वेदनाशामक औषधांसोबत स्यूडोइफेड्रिन हे औषध असते. या औषधामुळे रूग्णाचा रक्तदाब (ब्लड प्रेशर) वाढु शकतो आणि छातीत धडधड (पाल्पिटेशन) होऊ शकतात. एस्पिरिन, इबुप्रोफेन आणि डायक्लोफेनॅक सोडियम मुळे पोटात जळजळणे आणि क्वचितच अल्सर होऊ शकतात. पेप्टिक अल्सर रोग असलेल्या रुग्णांमध्ये वरील औषधांचा वापर फार संभाळून केला पाहिजे.
रक्त पातळ करणार्या औषधां बरोबर एस्पिरिन तर खूप सावधगिरीने वापरणे आवश्यक आहे कारण एस्पिरिन मुळे देखील काही अंशी रक्त पातळ होते म्हणजे रक्तात गाठी बनत नाहीत. इबुप्रोफेन, डायक्लोफेनॅक सोडियम आणि नेप्रोक्सेनचा अतिवापर केला तर किडनी खराब होऊ शकते.

सरव्हायकोजेनिक (मानेतील) डोकेदुखी

मानेच्या कोणत्याही दोन मणक्यांमधली इंटरव्हर्टेब्रल डिस्क असतात. कोणतीही डीस्क तिच्या जागेवरून थोडीही हलली अथवा इंटरव्हर्टेब्रल डिस्कचा काही करणानी नाश झाला तर डिस्क स्पाइनल कॉर्ड वर दाब देतात आणि सरव्हायकोजेनिक डोकेदुखी उद्भवते. यामुळे मानदुखी बरोबर डोकेदुखीही होऊ शकते. वेदना हात पाय आणि शरीराच्या इतर भागांपर्यंत देखील वाढुं शकते.

रिबाउंड डोकेदुखी

तणाव डोकेदुखीसाठी किंवा इतर कुठल्याही डोकेदुखीसाठी औषधाचा दीर्घकालीन अतिवापर अपायकारक ठरू शकतो. कारण जेव्हा दीर्घकाळापर्यंत वेदना कमी करण्याच्या औषधांचा वापर केला जातो, तेव्हा औषधो बंद केल्यावर डोकेदुखी पुन्हा सुरू होऊ शकते. या प्रकारच्या डोकेदुखीला “रिबाउंड डोकेदुखी” असे म्हटले जाते आणि ही डोकेदुखी दुय्यम डोकेदुखी म्हणून वर्गीकृत केले जाते.

तणाव डोकेदुखी कशामुळे होते?

तणाव डोकेदुखी हे डोकेदुखीचे सर्वाधिक घडणारे कारण असले तरी ते कशामुळे होते त्याची अजून शास्त्रिय माहिती उपलब्ध नाही. असे मानले जाते की कवटी आणि मानेच्या आणि खांद्याच्या वरच्या भागावर जोडलेल्या स्नायुंचे वेदनादायक आकुंचन झाले तर तणाव डोकेदुखी होते. जेव्हा कवटीला झाकणाऱ्या स्नायूंना ताण येतो तेव्हा त्यावर सूज (इफ्लेमेशन) येऊ शकते, कवटीच्या स्नायुंचे अती अकुंचन होऊन ते स्पाझम मध्ये जाऊ शकतात आणि त्यामुळे वेदना होऊ शकतात. तणाव डोकेदुखी होण्याच्या सर्वसामान्य जागा म्हणजे कवटीवर जिथे मानेचा ट्रॅपेझियस स्नायू जोडलेला असतो ती जागा, म्हणजे कवटीची मागची खालची बाजु, आणि भुवयांच्या बाहेरील बाजु, कि जिथे कवटीच्या दोन्ही बाजुला टेम्पोरलिस स्नायू [खालचा जबडा हलवणारे स्नायू] जोडलेले असतात त्या जागा.

क्रॅनियल न्युराल्जिया, चेहर्यावरील दुःखणे आणि तत्सम डोकेदुखी

न्युराल्जिया म्हणजे मज्जातंतूवरील दबावामुळे किंवा इजेमुळे होणारे दुखणे. क्रॅनियल न्युराल्जिया होतो मेंदूमधून छोट्या छिद्रांतून बाहेर येणाऱ्या 12 कपाल नसा (क्रेनियल नर्व्ज) पैकी कोणत्याही नसेवर दबाव आला अथवा तिला इजा झाली तर. या बारा नसांपैकी सर्वाधिक दबाव येतो पाचव्या ट्रायजेमिनल नसेवर, म्हणून त्याला ट्रायजेमिनल न्युरॅल्जिया असे म्हणततात. ट्रायजेमिनल मज्जातंतू (नर्व अथवा नस) ही वर वर्णन केलेल्या बारा कपाल नसांपैकी पाचवी नस आहे. ट्रायजेमिनल नस चेहऱ्याला सवेदना शक्ति तसेच हालचाल करायची चेतना पुरवते. जर ट्रायजेमिनल नसेवर संक्रमण, सूज किंवा दबाव आला की चेहऱ्यावर तीव्र वेदना होऊ शकते.

ट्रायजेमिनल न्युराल्जिया (मज्जातंतुवेदना)

ट्रायजेमिनल न्यूरॅल्जिया हा एक चेहेर्यावरील तीव्र वेदनांचा रोग आहे व तो ट्रायजेमिनल नर्व वरील दबाव अथवा इजेमुळे होतो. ट्रायजेमिनल नस आपल्या चेहऱ्यापासून आपल्या मेंदूपर्यंत संवेदना घेऊन जाते. म्हणून चेहेर्याच्या अमुक जागेवर जर जरासा स्पर्श अथवा थोडीशी जरी इजा झाली तर रूग्णाला खूप वेदना होतात. ट्रायजेमिनल न्यूराल्जियाच्या रुग्णांना दात घासतांना, दाढी करतांना किंवा मेकअप लावतांना त्यांच्या चेहऱ्यावर अथवा दातांवर अगदी सौम्य स्पर्शानेही वेदना होतात.

ट्रायजेमिनल न्युराल्जियाचे निदान

ट्रायजेमिनल न्युराल्जियासाठी कोणतीही विशिष्ट चाचणी उपलब्ध नाही, म्हणून निदान सामान्यतः रुग्णाच्या लक्षणांवर, वेदनांच्या वर्णनावर, चेहऱ्यावरील वेदनांच्या झटक्याच्या तीव्रतेवर आणि रूग्णाच्या रोगाच्या इतिहासा (हिस्ट्री) वर आवलंबून असते. कशामुळे ट्रायजेमिनल न्युराल्जियाचा तीव्र झटका येतो हे जाणून घेणे निदाना साठी आवश्याक असते. निदानासाठी डॉक्टर रोग्यांना महिन्यातून तीव्र वेदनां चा झटका किती वेळा येतो आणि वेदना किती तीव्र असतात वगैरे प्रश्न विचारतात.

ट्रायजेमिनल न्यूराल्जियाचा उपचार

कार्बामाझेपीन हे या तीव्र अवस्थेच्या उपचारांसाठी सर्वात उत्तम औषध आहे. तसेच गॅबापेंटिन हे औषध देखील वापरले जाते. ट्रायजेमिनल न्यूराल्जियाच्या उपचारा साठी नवी नवी औषधे विकसित केली जात आहेत. ही सर्व औषधे काटेकोरपणे प्रिस्क्रिप्शननंतरच घेतली पाहिजेत आणि औषधोपचारावर डॉक्टरांची देखरेख पाहिजे.

Complications of spinal tumors

Spinal tumors can compress spinal nerves, leading to a loss of movement or sensation below the location of the tumor. This can sometimes cause changes in bowel and bladder function. Nerve damage may be permanent.

However, if a spinal tumor is diagnosed early and treated properly, it may be possible to prevent further loss of function and regain nerve function.

Depending on its location, a tumor that presses against the spinal cord itself may be life-threatening.

क्लस्टर डोकेदुखी

क्लस्टर डोकेदुखी प्राथमिक डोकेदुखीचा एक दुर्मिळ प्रकार आहे. आयुष्याच्या दुसर्या दशकाच्या उत्तरार्धात क्लस्टर डोकेदुखीचा विकार सामान्यतः पुरुषांवर होतो. पण महिला आणि मुले देखील क्लस्टर डोकेदुखीचे बळी होऊ शकतात.
क्लस्टर डोकेदुखी चक्रीय काळात किंवा “क्लस्टर पीरियड्स” मध्ये होते. ही डोकेदुखी सर्व प्रकारच्या डोकेदुखींच्या मधील सर्वात वेदनादायक प्रकारांपैकी एक आहे. क्लस्टर डोकेदुखी अनेकदा मध्यरात्री डोक्याच्या एका बाजूला किंवा एका डोळ्याच्या आसपास तीव्र वेदनासह रुग्णांना जागृत करते. क्लस्टर पीरियड्स म्हणून ओळखल्या जाणार्या या वारंवार होणार्या डोकेदुखीचे झटके काही आठवडे ते काही महिने टिकू शकतात. त्यानंतर सामान्यतः रूग्णाला दीर्घ कालावधी पर्यंत आराम मिळतो. या डोकेदुखी मुक्त काळा दरम्यान अनेक महिने किंवा अनेक वर्षे क्लस्टर डोकेदुखीचे झटके थांबू शकतात.

क्लस्टर डोकेदुखीसाठी विविध उपचार आहेत, परंतु रुग्णांची संपूर्ण तपासणी केल्यानंतरच उपचार केले जाऊ शकतात.

क्लस्टर डोकेदुखीचे ट्रिगर

खालील गोष्टी क्लस्टर डोकेदुखी ची सुरुवात करवुं शकतात, म्हणून त्यांना “ट्रीगर” म्हणतात:

  • अति मद्यपान, अति सिगारेट ओढणे
  • समुद्रसपाटीपासून खूप जास्त उंचीवर जाणे, अचानक समुद्रसपाटीपासून ची उंची बदलणे
  • प्रखर प्रकाश
  • व्यायाम किंवा परिश्रम
  • हवामानातील गरमीमुळे किंवा आंघोळीपासून शरीरात आलेली उष्णते मुळे
  • नायट्रेट्सचे प्रमाण जास्त असलेले विशिष्ट प्रकारचे मांस जसे की बॅकन, हॅम किंवा डेलीकाटेसेन चे मास 
  • मादक पदार्थांचा गैरवापर

क्लस्टर डोकेदुखीची लक्षणे

  • एका डोळ्याभोवती किंवा डोळ्याच्या मागे अचानक वेदना सुरू होणे
  • वेदना 10 ते 15 मिनिटांत पराकोटीला पोहोचतात
  • मानसिक अस्वस्थता, चलबिचल
  • डोळे लाल होणे किंवा डोळ्यांतून पाणी येणे
  • नाक चोंदणे
  • कपाळावर घाम येणे
  • डोळ्याच्या पापण्या उघडण्यास अवघड होणे, किंवा पापण्यांवर सूज येणे

क्लस्टर डोकेदुखीची लक्षणे इतर रोगांमुळे होणार्या डोकेदुखीच्या लक्षणांसारखी असू शकतात. म्हणून क्लस्टर डोकेदुखीते अचूक निदान करण्यासाठी रुग्णांनी त्यांच्या डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्याक आहे.

क्लस्टर डोकेदुखीचे निदान

निदान मुख्यतः रूग्णाच्या लक्षणांच्या इतिहासावर केले जाते. डोकेदुखी किती दिवसांपासून आहे, रोज होते का, पुन्हा डोकेदुखी सुरु होण्यास अनेक दिवस, आठवडे किंवा महिने लागतात का… अशा प्रकारे वारंवार आणि पुन्हा पुन्हा होणार्या डोकेदुखीच्या पद्धतीवर चर्चा केली जाते आणि नोंद केली जाते व निदानाचा निष्कर्श काढला जातो.

क्लस्टर डोकेदुखीचा उपचार

क्लस्टर डोकेदुखीच्या उपचारांसाठी दोन उपचार प्रणाल्या वापरल्या जातात.

1. हल्ल्याच्या उपचारांसाठी: क्लस्टर डोकेदुखीचा झटका थांबवण्यासाठी किंवा कमीतकमी त्याची तीव्रता कमी करण्यासाठी, रुग्णाला 15 ते 20 मिनिटांसाठी फेस मास्कद्वारे ऑक्सिजनचा उच्च डोस देण्यात येऊ शकतो. तसेच नाकातून देण्यात येणार्या स्प्रे द्वारे डॉक्टरांनी लिहून दिलेले औषध दिले जाऊ शकते.

2. भविष्यातील हल्ले रोखण्यासाठी: क्लस्टर डोकेदुखी उपचारांचा दुसरा भाग म्हणजे दररोज औषधे घेऊन वारंवार होणारे हल्ले टाळणे. क्लस्टर डोकेदुखी टाळण्यासाठी खालील औषधे वापरली जातात: 

  • वेरापामिल. हे औषध रक्तवाहिन्यांच्या स्नायुंना शिथिल करते.
  • प्रेडनिसोन. हे एक स्टिरॉइड आहे, व ते दाह आणि सूज कमी करते.
  • लिथियम कार्बोनेट. हे औषध मेंदूच्या विशिष्ट रसायनांचे संतुलन प्रमाणात ठेवते.
  • झटके येणे किंवा फिट येणे थांबवणारी औषधे. ही औषधे पुन्हा पुन्हा होणारी क्लस्टर डोकेदुखीच कमी करण्यास मदत करू शकतात, म्हणजे डोकेदुखीची फ्रिक्वेन्सी कमी करतात.

 

क्लस्टर डोकेदुखीची कॉम्प्लिकेशन्स

वास्तविक क्लस्टर डोकेदुखी जीवघेणी नसते. यामुळे मेंदूचे कायमस्वरूपी नुकसान होत नाही. पण ती बराच काळ [क्रॉनिक] टिकून राहते आणि वारंवार होते. क्लस्टर डोकेदुखी रुग्णाच्या जीवनशैली आणि कामात नक्कीच व्यत्यय आणते.

क्लस्टर डोकेदुखी होऊ न देणे

क्लस्टर डोकेदुखी टाळण्यासाठी, डोकेदुखी कशामुळे सुरू होते हे शोधणे महत्वाचे आहे.

धूम्रपान आणि अल्कोहोल टाळणे हा सर्वोत्तम सल्ला आहे. डोकेदुखी सुरू झाली तेव्हा रुग्ण काय करत होता, काय खात होता, काय पीत होता याविषयी माहिती लिहून ठेवणे व ती माहिती डॉक्टरांना सांगणे. या नाहितीच्या मदतीने डॉक्टरांना औषधे आणि असा इतर सल्ला देता येतो की ज्याच्या मुळे क्लस्टर डोकेदुखी टाळण्यास मदत होते. काही औषधे क्लस्टर डोकेदुखी टाळण्यास मदत करतात ती देखील डॉक्टर सुचवू शकतात.

क्लस्टर डोकेदुखीसाठी उपचार कधी करावे

रुग्णांनी शक्य तितक्या लवकर उपचार घेणे आवश्यक आहे, कारण कोणीही निश्चितपणे सांगू शकत नाही की तीव्र वारंवार डोकेदुखी क्लस्टर डोकेदुखी आहे की गंभीर मेंदूच्या आजाराचे लक्षण आहे. परंतु जर रुग्णाला खालील चिन्हे असतील तर मात्र त्वरित वैद्यकिय सल्ला घेणे अत्यंत उचित आहे.

  1. सतर्कतेत बदल
  2. हालचाल किंवा संवेदना कमी होणे
  3. सतत झोप येते आहे असे वाटणे, डुलकी लागणे
  4. मळमळ किंवा उलट्या होणे
  5. झटके किंवा फिट येणे 
  6. दिसण्यात कमी जास्त होणे

क्लस्टर डोकेदुखी विषयी महत्त्वाचे मुद्दे

  1. क्लस्टर डोकेदुखी गटांमध्ये किंवा क्लस्टर्समध्ये होते आणि प्रत्येक हल्ला सरासरी 1 ते 3 तास टिकतो.
  2. क्लस्टर डोकेदुखी एक दिवसा आड होऊ शकते किंवा एकाच दिवशी अनेक वेळा होऊ शकते.
  3. सतत क्लस्टर डोकेदुखीची पीडा झाल्या वर काही महिने किंवा वर्षे रूग्णाला क्लस्टर डोकेदुखी होत नाही.
  4. इतर प्रकारच्या प्राथमिक डोकेदुखीच्या तुलनेत, क्लस्टर डोकेदुखी दुर्मिळ असते, कमी लोकांना होते.
  5. क्लस्टर डोकेदुखीच्या वेदना तीव्र असतात आणि प्रत्येक वेळी त्या वेदनांची पुनरावृत्ती होते.
  6. जर क्लस्टर डोकेदुखीचे ट्रिगर (म्हणजे नक्की काय कारणाने डोकेदुखी सुरू झाली) शोधले तर भविष्यात डोकेदुखीच्या घटना टाळण्यास मदत होऊ शकते.
  7. खरी क्लस्टर डोकेदुखी जीवघेणी नाही आणि ती मेंदूला कायमचे नुकसान करत नाही.

 

मायग्रेन डोकेदुखी

मायग्रेन डोकेदुखी ही गंभीर प्रकारची डोकेदुखी आहे. या मध्ये डोक्यात धडधडत आहे, कलकल होत आहे असे वाटतते आणि वेदना होतात, ही डोकेदुखी सहसा डोक्याच्या एकाच बाजूला होते. मायग्रेन डोकेदुखीचे अनेक प्रकार आहेत. जी मायग्रेनची डोकेदुखी महिन्यातून 15 किंवा अधिक दिवस होते तिला क्रॉनिक मायग्रेन म्हणतात.  डब्ल्यूएचओच्या मते, अपंगत्वामुळे गमावलेल्या वर्षांमध्ये मायग्रेन हे स्वतःहून जगभरातील सहाव्या क्रमांकाचे सर्वात मोठे कारण असल्याचे आढळून आले.

मायग्रेन मध्ये प्रकाश आणि आवाजाची संवेदनशीलता वाढू शकते. ही डोकेदुखी कित्येक तासांपासून कित्येक दिवसांपर्यंत टिकू शकते. 

मायग्रेन हा डोकेदुखीचा सर्वात गंभीर आणि गुंतागुंतीचा प्रकार आहे. संशोधकांचा असा विश्वास आहे की ते मज्जातंतूंच्या मार्गमुळे आणि मेंदूच्या रसायनांच्या बदलांमुळे होऊ शकते.

मायग्रेन होण्यात अनुवांशिक घटक आणि पर्यावरणीय घटक देखील जवाबदार असतात असे मानले जाते.

मायग्रेनचे प्रमाण आणि प्रकार

जगातील लोकांना सर्वाधीक त्रास देणार्या 20 आजारांच्या यादीत मायग्रेन डोकेदुखीचा समावेश आहे.

पौगंडावस्थेतील मायग्रेन मुलींपेक्षा मुलांमध्ये जास्त आढळते पण प्रौढांमध्ये मायग्रेन डोकेदुखी पुरुषांपेक्षा स्त्रियांमध्ये अधिक वेळा होते. ज्यांच्या कुटुंबात रक्ताच्या नात्यातील व्यक्तिंना मायग्रेनचा त्रास होतो त्यांनाही मायग्रेनचा त्रास होण्याची अधिक शक्यता असते.

मायग्रेन डोकेदुखीचे दोन मूलभूत प्रकार आहेत: आभा (ऑरा) सह मायग्रेन आणि आभा (ऑरा) शिवाय मायग्रेन. 

आभा (ऑरा) म्हणजे एखाद्या स्थानापासून तेज किंवा वलय निर्माण झाले आहे असे वाटणे. त्यात 

चमकदार ठिपके, चमकणारे दिवे किंवा हलत्या रेषा दिसतात. काही प्रकरणांमध्ये आभामुळे काही वेळ रूग्णाला दिसेनासे होते. मायग्रेन डोकेदुखी सुरू होण्याच्या 30 मिनिटांपूर्वी आभा येऊ शकते आणि अंदाजे 15 मिनिटे टिकू शकते.

  1. आभासह मायग्रेन डोकेदुखी ही आभाशिवाय मायग्रेनपेक्षा कमी तीव्र असते. 
  2. आभा शिवायची मायग्रेन डोकेदुखी जास्त तीव्र असते. बहुतेक मायग्रेनच्या रूग्णांना आभा शिवायच्या मायग्रेनचा त्रास होतो. 

हेमीप्लेगिक मायग्रेन हा मायग्रेनचा आणखी एक प्रकार आहे. त्यात मायग्रेन बरोबर लकवा किंवा पक्षघात (स्ट्रोक) झाल्या सारखी लक्षणे असतात, जसे की बोलण्यात असंबध्धता आणि शरीराच्या एकाच बाजूला पक्षघात होतो अथवा स्नायु मध्ये अशक्तपणा येतो.

मायग्रेनचे टप्पे

मायग्रेनचे नेमके कारण माहित नाही. पण असे अनेक घटक आहेत की जे मायग्रेनच्या झटक्याची सुरुवात होण्यास जवाबदार असुं शकतात. यालाच ट्रिगर म्हणतात. त्यापैकी काही खालील यादीत आहेत:

  • नुकत्याच वयात (तारुण्यात) प्रवेश केलेल्या मुला-मुलीं मध्ये व प्रौढ अवस्थेतील स्त्रियां मध्ये संप्रेरकांचे (हॉरमोन्सचे) प्रमाण कमी जास्त होते, आणि हे एक मायग्रेनच्ये ट्रीगरचे कारण असुं शकते. 
  • मानसिक ताण किंवा चिंता
  • आंबलेले पदार्थ आणि लोणच्यांसारखे पदार्थ खाणे
  • खारावलेले मास आणि जुने झालेले चीज खाणे
  • केळी, एवोकॅडो आणि लिंबूवर्गीय फळे खाणे
  • वेळेवर न जेवणे
  • खूप कमी वेळ झोपणे किंवा खूप जास्त वेळ झोपणे
  • प्रखर दिवे अथवा प्रकाश बघणे
  • बदलत्या हवामानामुळे वातावरणातील हवेच्या दाबात चढउतार होणे
  • मद्यपान करणे
  • चहा-कॉफी अथवा इतर काही औषधांमधून नियमित घेतले जाणारे केफीन अचानक बंद होणे

मायग्रेन साठी उपचार

मायग्रेनच्या डोकेदुखीवर घरी उपचार करता येतात. अनेक रूग्णांना चहा पिऊन देखील बरे वाटते. मायग्रेनसाठी कदाचित सर्वात जुने औषध संयोजन म्हणजे एस्पिरिन, पॅरासिटामोल आणि केफीन ही तीन औषधे असलेली गोळी. मायग्रेनसाठी प्रतिबंधात्मक औषध (मायग्रेन न होण्यासाठी औषध) म्हणजे बीटा-ब्लॉकर्सचा औषधोपचार. परंतु बीटा-ब्लॉकर्स डॉक्टरांनी लिहून दिले पाहिजेत आणि रुग्णावर बीटाब्लॉकरच्या परिणामांवर डॉक्टरांची देखरेख पाहिजे कारण बीटा-ब्लॉकर्सची कधी कधी विपरीत असर होतो.

डोकेदुखी न होण्यासाठी किंवा थांबवण्यासाठी प्रिस्क्रिप्शननो मिळणारी अनेक औषधे उपलब्ध आहेत. सुमात्रिप्टन हे एक प्रिस्क्रिप्शनने मिळणारे औषध आहे जे पुष्कळदा मायग्रेनच्या उपचारासाठी वापरले जाते. तसेच रीझाट्रीप्टान हेही औषध मायग्रेनच्या इजालासाठी वापरले जाते. मायग्रेन बरोबर मळमळ आणि उलट्यांही होऊ शकतात, आणि त्यांचा उपचार करण्यासाठी इतर प्रोक्लोरपेराझीन व प्रोमिथाझीन सारखी औषधे उपलब्ध आहेत. मायग्रेनच्या डोकेदुखी असलेल्या बहुतेक रुग्णांना एका अंधाऱ्या खोलीत विश्रांती घेतल्यानंतर आणि झोपी गेल्यानंतर खूप आराम मिळतो. थोडक्यात, खालील केल्यास मायग्रेनचा त्रास कमी करण्यास मदत होईल.

  1. डोक्याला कोल्ड पॅक लावा
  2. डोक्यावर हीटिंग पॅड किंवा गरम कॉम्प्रेस लावून शेक घ्या (वरील पैकी ज्याने बरे वाटेल ते करा)
  3. रूग्णाच्या घरी दिवे मंद प्रकाशाचे ठेवा
  4. जेवतांना अनेक वेळा चावायला लागतात असा चिवट वस्तु खाण्याने मायग्रेनचा झटका येतो, तर असले पदार्ध सहसा खाऊ नका
  5. पुरेसे पाणी प्या, शरीरात पाण्याची कमी पडुं देऊ नका
  6. केफीन युक्त पदार्थ खा अथवा प्या, जसे की चहा, कॉफी, डार्क चोकोलेट वगैरे
  7. ध्यान समाधी करून मनावरील ताण कमी करण्याचा प्रयत्न करा

दुय्यम डोकेदुखी (सेकंडरी हेडेक)

दुय्यम डोकेदुखी शरीरातील इतर रोग किंवा दुखापतीमुळे होते. या साठी नुसती डोकेदुखीची औषधे कामाची नसतात पण डोकेदुखीच्या मूळ कारणाचे निदान आणि त्याचा उपचार करणे आवश्यक असते. शरीरातील रोग शोधण्यासाठी रोग्याच्या लक्षणांना अनुरूप अनेक निदान चाचण्या केल्या जातात. दुय्यम डोकेदुखीची काही कारणे जीवघेणी आणि प्राणघातक असू शकतात. म्हणून दुय्यम डोकेदुखीच्य कारणांचे लवकरात लवकर निदान आणि उपचार करणे आवश्यक असते. लवकर उपचार करून आतील रोगांमुळे होऊ शकणारे मेंदू व शरीराच्या इतर भागांचे कायमचे नुकसान मर्यादित ठेवता येते किंवा टाळता येते. दुय्यम डोकेदुखीची काही सामान्य कारणे खालील प्रमाणे आहेत:

डोक्याला आणि मानेला दुखापत

मेंदूच्या सभोवताली तीन रक्षक आवरणे अथवा थर असतात. बाहेरून आत जाता त्या थरांची नावे आहे ड्युरा मॅटर, अराकनॉईड मॅटर व पाया मॅटर. या पैकी ड्युरा मॅटर सर्वात चिवट व जाड असते आणि मेंदूचे सर्वाधिक रक्षण करते.

डोक्याला झालेल्या दुखापतीमुळे मेंदूच्या वरीर आवरणांवर अथवा आत म्हणजे सब-ड्यूरल (ड्युरा मॅटरच्या आत), एपि-ड्यूरल (ड्युरा मॅटर च्या बाहेर) आणि मेंदूच्या ऊतींमधील सब-अराकनॉईड (अराकनॉईड मॅटर)च्या आत या पातळ्यांमध्ये रक्तस्त्राव होऊ शकतो. हे सर्व कवटीच्या आत होणारे रक्तस्त्राव आहेत आणि त्यांना इंट्रासेरेब्रल रक्तस्त्राव असे म्हणतात. कवटीच्या आत कुठेही रक्तस्रावा झाला तरी रक्तस्रावाशी संबंधित नसलेल्या मेंदूच्या भागा मध्ये पण इजा, सूज, वेदना आणि मानसिक स्थिची मध्ये फरक होऊ शकतो.

कंकशन म्हणजे डोक्याला इजा होऊन रक्तस्त्राव न होता नुसती मळमळ आणि उलट्या होतात. ह्या डोकेदुखीच्यया परिस्थितीला पोस्ट-कंकशन सिंड्रोमचे म्हणतात.

  1. मानेची व्हीप-लॅश इजा. यात मान अचानक खूप जोरात हलवली जाते
  2. अन्युरिझम – धमनी (आर्टरी) चे आवरण खूप पातळ होते आणि फुग्यासारखी फुगते. अन्युरिझम फुटायची शक्यता असते
  3. जन्मजात रक्तवाहिनीतील दोष / विकृती 
  4. डोके आणि मानेतील रोग
  5. स्ट्रोक
  6. क्षणिक इस्केमिक अटॅक (याला ट्रांझियन्ट इश्केमिक अटॅक अथवा टी.आय.ए. म्हणतात)
  7. आर्टिरिओ-व्हीनस विकृती (ए.व्ही.एम.) जन्मजात आर्टरी व व्हेन मध्ये जोड असतो आणि त्यातून रक्त  गळते. 
  8. कॅरोटीड धमनी वरील सूज
  9. टेम्पोरल धमनीवरील सूज
  10. मेंदूचे ट्यूमर वगैरे

सेरेब्रल अन्युरिझम आणि सबअरक्नोइड रक्तस्त्राव

अन्युरिझम म्हणजे रक्तवाहिन्यांच्या भिंतीतील कमकुवत क्षेत्र. सेरेब्रल अन्युरिझम म्हणजे मेंदूच्या आतील धमनी (आर्टरी) मध्ये अन्युरिझम. हे एक छोट्या फुग्या सारखे फुगू शकते आणि थोड्या प्रमाणात त्यातून रक्त गळु शकते. यामुळे डोकेदुखी होऊ शकते. सेरेब्रल अन्युरिझम असल्यास भविष्यातील मेंदूमध्ये रक्तस्त्राव होण्यी शक्तता असते.

उच्च इंट्राक्रॅनियल प्रेशर

मेंदू भोवती पाण्यासारखा एक द्रव पदार्थ असतो. त्याला इंट्राक्रेनियल फ्लुइड म्हणतात. या इंट्राक्रेनियल फ्लुइडचा मेंदूवर अर्थातच काही प्रमाणात दाब असतो. त्याला इंट्राक्रेनियल प्रेशर म्हणतात. काही रोगांमध्ये जेव्हा मेंदूभोवतीचा दाब वाढतो. इजा, इन्फेक्शन किंवा संसर्गामुळे इंट्राक्रेनियल प्रेशर वाढते आणि त्यामुळे रुग्णाला डोकेदुखी होते.

अमुक औषधांमुळे होणारी डोकेदुखी

गर्भनिरोधक गोळ्या, लिंग कडक होण्या (इरेक्टाइल डिसफंक्शन) साठी वापरली जाणारी औषधे, ब्लड प्रेशर कमी करण्यासाठीची औषधे व ह्रदयाचा औषधोपचार करण्यासाठी वापरली जाणारी औषधे या सर्वांमुळे डोकेदुखी होऊ शकते.
जेव्हा वेदना कमी करणारी औषधे वारंवार घेतली जातात आणि काही काळाने बंद केली जातात, तेव्हा डोकेदुखी होते. ही डोकेदुखी औषधांच्या अतिवापरामुळे होते. खास करून कॅफीन आणि तत्सम मादक पदार्थ असलेली वेदनाशामक औषधे बरेच महिनने वापरून मग बंद केली की त्यामुळे डोकेदुखी होऊ शकते. याला रिबाउंड डोकेदुखी म्हणतात.

दुय्यम डोकेदुखीची इतर कारणे

वरील डोकेदुखीची कारणे गंभीर स्वरुपाची होती, त्या शिवाय खालील सामान्य कारणांनी सुधा डोकेदुखी होऊ शकते.

  1. ताप
  2. मेनिंजायटीस
  3. एन्सेफलायटीस
  4. एच.आय.व्ही. / एड्स
  5. शरीरातील मोठे संसर्गजन्य रोग जसे की न्यूमोनिया किंवा इन्फ्लूएन्झा
  6. वातावरणातील बदल – जसे कमी किंवा जास्त वातावरणाचा दाब, तापमान वगैरे
  7. उच्च रक्तदाब [ब्लड प्रेशर]
  8. शरीरातील पाणी कमी होणे (डिहायड्रेशन)
  9. हायपोथायरॉईडीझम – थायरॉइड हॉर्मोनची कमी
  10. किडनी बिघडल्यावर करायला लागणार्या डायलिसिस मुळे देखील डोकेदुखी होऊ शकते
  11. डोळे, कान, नाक घसा, दात, सायनस आणि मान यांचे बारीक सारीक रोग
  12. सायनस मध्ये संसर्ग – सायनुसायटीस
  13. दातदुखीमळे डोकेदुखी होते
  14. डोळ्याच्या आतील दाब वाढतो – ग्लाउकोमा – यातही डोकेदुखी होते
  15. आयरायटीस – डोळ्यातील आयरीस नावाच्या भागावर संसर्ग झाला तर त्याने डोकेदुखी होते

दुय्यम डोकेदुखीचे निदान

दुय्यम डोकेदुखीचे निदान रुग्णाच्या रोगांच्या पूर्ण इतिहासा (हिस्ट्री) पासून सुरू होते. त्यानंतर शारीरिक तपासणी, पॅथॉलॉजी प्रयोगशाळा तपासणी आणि इमेजिंग म्हणजे रेडिओलॉजी किंवा एम.आर.आय. तपासण्या करून निदान केले जाऊ शकते.
पण डोकेदुखीचे काही रूग्ण अतिशय गंभीर हॉस्पिटल मध्ये आणले जातात. काही कारणांमुळे त्यांची चेतना कमी झालेली असते किंवा त्यांची महत्वाच्या चिन्हे (व्हायटल साईन्स) वाईट झालेल्या असतात. अशा संकटमय परिस्थितीत उपचार करणारे डॉक्टर रोगाचा इतिहास आणि चाचण्यांची वाट न पाहता तात्काल उपचार सुरू करतात. असा केस मध्ये तपासण्या व निदान नंतर करण्यात येतात.

उदाहरणार्थ, डोकेदुखी, ताप, मान ताठ आणि कडक होणे आणि मानसिक गोंधळ असलेल्या रुग्णाला मेंदुज्वर (मेनिंजायटीस) असू शकतो. मेनिंजायटीस अतिशय घातक स्वरुपाचा रोग असल्याने असल्याने, निदानाची खात्री करण्यासाठी रक्ताच्या चाचण्या आणि लंबर पंक्चर करण्यापूर्वी डॉक्टर एन्टीबायोटीक औषधे सुरू करू शकतात.

दुय्यम डोकेदुखीसाठी निदान चाचण्या

दुय्यम डोकेदुखीचे कारण निश्चित करण्यासाठी रुग्णात्या रोगांचा इतिहास आणि शारीरिक तपासणी प्रारंभिक दिशा दाखवतात. म्हणूनच, हे अत्यंत महत्वाचे आहे की नवीन, तीव्र डोकेदुखी सुरू झालेल्या रुग्णांचा तपशीलवार इतिहास एकतर रुग्णाकडून किंवा त्याच्या बरोबर उपस्थित असलेल्या व्यक्तीकडून घेतला जातो. डोकेदुखी निर्माण करणाऱ्या शरीरातील इतर रोगांचे निदान करण्यासाठी उपयुक्त ठरू शकणाऱ्या चाचण्या डॉक्टरांच्या

कोणत्या विशिष्ट रोग, आजार किंवा दुखापतीला डोकेदुखीचे कारण मानले जात आहे या वर डॉक्टरांचे मूल्यांकनावर अवलंबून असते.

सामान्य रक्त चाचण्या

शरीरात संसर्ग किंवा सूज असल्यास रक्तातील पांढऱ्या रक्त पेशींची संख्या वाढते, एरिथ्रोसाइट सेडिमेंटेशन रेट (ई.एस.आर.) वाढतो तसेच सी-रिएक्टीव प्रोटीन (सी.आर.पी.) चे प्रमाण वाढू शकते. या चाचण्या विशिष्ट रोगाची माहिती देत नाही, परंतु इतर चाचण्यांसह केल्यावर उपयुक्त ठरतात. रक्ताच्या चाचण्यात इलेक्ट्रोलाइट असंतुलनाचे मूल्यांकन पण करण्यात येते. तसेच यकृत, मूत्रपिंड आणि थायरॉईड सारख्या महत्वाच्या अवयवांच्या रोगांचीही तपासणी करण्यात येते.

जर रुग्णाला अति मद्यपानाची संवय आहे, रूग्ण अति जास्त प्रमाणात प्रिस्क्रिप्शन औषधे घेतो आहे किंवा इतर रूग्ण नशाकारी औषधांचा गैरवापर करत आहे असा संशय असेल तर टॉक्सिकॉलॉजी चाचण्या उपयुक्त ठरू शकतात. 

डोक्याचे सीटी स्कॅन

संगणकीकृत टोमोग्राफी (कॉम्प्युटराईझ्ड टोमोग्राफी अथवा सी.टी. स्कॅन) तपासणी कवटीत अथवा मेंदूत रक्तस्त्राव, सूज आणि काही ट्यूमर शोधण्यात मदतरूप असते. सी.टी. स्कॅन मागील स्ट्रोकचे पुरावे देखील दर्शवू शकते. इंट्राव्हेनस कॉन्ट्रास्ट इंजेक्शन (एंजियोग्राम) सह सी.टी. स्कॅनचा उपयोग मेंदूच्या धमन्यांत एन्यूरिज्मसाठी शोधण्यासाठी केला जाऊ शकतो.

डोक्याचे एम.आर.आय.

डोक्याची चुंबकीय अनुनाद इमेजिंग (मॅग्नेटीक रेझोनन्स इमेजिंग अथवा एम.आर.आय.) तपासणी दाखवते मेंदूचे शरीरशास्त्र आणि मेंदू आणि पाठीचा कणा आणि त्यात्यावरी आवरणे म्हणजेच मेनिन्जेस. ही तपासणी प्रणाली संगणकीकृत टोमोग्राफीपेक्षा अधिक अचूक असते.

पण एम.आर.आय. स्कॅनच्या काही त्रुट्या आहेत. 

  1. एम.आर.आय. स्कॅन सर्व रुग्णालयांमध्ये उपलब्ध नसतात कारण एम.आर.आय.ची किंमत जास्त असते
  2. एम.आर.आय. तपासणी करण्यास वेळ जास्त लागतो
  3. ही तपासणी करतांना रुग्णाने स्थीर राहणे आवश्यक असते
  4. रुग्णांच्या शरीरात धातूची वस्तु असल्यास पण एम.आर.आय. स्कॅन करता येत नाही. उदाहरणार्थ रूग्णाच्या हृदयात पेसमेकर असेल किंवा त्यात्या फ्रॅक्चर झालेल्या हाडांत बसवलेले स्टेनलेस स्टीलचे स्क्रू अथवा प्लेट्स असतील तर पण एम.आर.आय. स्कॅन करता येणार नाही.
  5. याशिवाय गंभीर आजारी रुग्णांचे अनेक वेळा पण एम.आर.आय. स्कॅन होऊ शकत नाही. 

लंबर पंक्चर

सेरेब्रोस्पाइनल फ्लुइड म्हणजे मेंदू आणि पाठीच्या कण्याभोवती असणारा द्रव पदार्थ. हा द्रव पदार्थ पाठीच्या खालच्या भागात दोन मणक्याच्या मधून सुईने ओढता येतो. या तपासणी प्रणालीला लंबर पंक्चर असे म्हणतात. लंबर पंक्चरने मिळवलेले सेरेब्रोस्पाइनल फ्लुइड तपासून त्यात संक्रमण (इन्फेक्शन) असल्यास ते कळते. उदाहरणार्थ बॅक्टेरिया, वायरस, फंगल किंवा क्षयरोगाचे किटाणुं आहेत हे कळते. वरील सर्व रोगाच्या तत्त्वांमुळे मेनिंजायटीस नामाचा गंभीर रोग होऊ शकतो आणि लंबर पंक्चर ही तपासणी मेनिंजायटीसचे निदान करण्यास अतिशय उपयोगी असते. तसेच सेरेब्रोस्पाइनल फ्लुइडचा दाब जास्त आहे का हे देखील या चांचणीद्वारे कळते.

लंबर पंक्चर करण्याआधी मेंदूत रक्तस्त्राव (हेमरेज), सूज किंवा गाठ नसल्याची खात्री करण्यासाठी सी.टी. स्कॅन केली जाते कारण वरील रोग असतांना लंबर पंक्चर करणे धोक्याचे असते. 

लंबर पंक्चरची सुई दोन मणक्यांमध्ये घातल्यावर आतील द्रव पदार्थाचा (सेरेब्रोस्पाइनल फ्लुइडचा) दाब मोजता येतो.  रूग्णाच्या रोगांचा संपूर्ण इतिहास आणि शारीरिक तपासणीच्या संयोगाने सेरेब्रोस्पाइनल फ्लुइडचा दाब का वाढला आहे याचे निदान करता येते. इतर काहीच रोग नसूनही सेरेब्रोस्पाइनल फ्लुइडचा दाब जास्त असला तर त्याला “इडिओपॅथिक इंट्राक्रॅनियल हायपरटेन्शन”म्हणतात. पूर्वी याच रोगाला “स्यूडोट्यूमर सेरेब्री”म्हणून ओळखले जायचे.

इतर चाचण्या

त्या रुग्णांच्या विशिष्ट परिस्थितीवर अवलंबून असतात.

डोकेदुखीवर उपचार केव्हा करावे

हा सर्वात महत्वाचा प्रश्न आहे. एक साधी डोकेदुखी एक कप चहा किंवा एका एस्पिरिच्या गोळीने बरी होते पण इतर प्रकारची डोकेदुखी गंभीर रोग दर्शवू शकते.

जेव्हा रुग्णाला “तिच्या किंवा त्याच्या आयुष्यातील सर्वात वाईट डोकेदुखी” सतावते तेव्हा नक्कीच डॉक्टर किंवा न्यूरोसर्जनला ताबडतोब भेटण्याची वेळ असते. अशाप्रकारे सबअरक्नोइड रक्तस्त्राव व सेरेब्रल एन्यूरिज्म फुटणे या अति गंभीर रोगांचे निदान केले जाऊ शकते, कारण या दोन्ही गंभीर रोगांमुळे अतिशय तीव्र डोकेदुखी होते. या दोनही रोगांना आपत्कालीन स्थिती (इमरजन्सी) समजावी व त्यांचा तात्काळ उपचार करवून घेणे आवश्यक असते.

परंतु वेदना सहन करण्याची क्षमता प्रत्येक व्यक्तीत भिन्न असते. बर्याच वेळी रुग्ण “मी माझ्या आयुष्यातील सर्वात वाईट डोकेदुखीने ग्रस्त आहे” असे म्हणतात पण त्यांची डोकेदुखी साध्या कारणाने असुं शकते. 

खालील परिस्थितींमध्ये मात्र निश्चितपणे त्वरित वैद्यकीय सल्ल्याची आवश्यकता असते:

  1. रुग्णाच्या नेहमीच्या डोकेदुखीच्या तुलनेत कोणत्याही प्रकारची वेगळी डोकेदुखी
  2. अचानक सुरू होते अशी डोकेदुखी, किंवा श्रम, खोकला, वाकणे किंवा लैंगिक क्रियेमुळे वाढते अशी डोकेदुखी
  3. सतत मळमळ आणि उलट्याशी संबंधित डोकेदुखी
  4. ताप किंवा मान ताठ होण्याशी संबंधित डोकेदुखी. ही एक गंभीर डोकेदुखी असते कारण मान ताठ होणे मेनिंजायटीसमुळे किंवा फाटलेल्या एन्यूरिझममुळे होऊ शकते. पण मानेच्या ताठरपणाची तक्रार करणार्या अनेक रुग्णांना केवळ मानेचे स्नायु घट्ट झालेले असतात किंवा स्नायुंत सूज आलेली असते अशी सामानन्य कारणे पण असुं शकतात
  5. फिटशी संबंधित डोकेदुखी
  6. नुकत्याच झालेल्या डोक्याच्या दुखापती मुळे सुरू झालेली डोकेदुखी
  7. दृष्टी, वाणी किंवा वर्तणुकीत झालेल्या बदलांशी संबंधित डोकेदुखी
  8. स्नायुंच्या अशक्तपणाशी संबंधित डोकेदुखी किंवा शरीराच्या एका बाजूला संवेदना बदलणे आणि डोकेदुखी. ही दोन्ही पक्षाघाताची (स्ट्रोकची) लक्षण असू शकतात
  9. उपचाराने बरी न होणारी किंवा आणखी वाढणारी डोकेदुखी
  10. अशी डोकेदुखी जी बरी व्हायला ओव्हर-द-काउंटर औषधांच्या योग्य डोस पेक्षा जास्त डोस घ्यावा लागतो
  11. अशी डोकेदुखी की जी रूग्णाचे दैनंदिन काम आणि जीवनमानात खूप व्यत्यय आणते.

डोकेदुखी घरगुती उपाय

बहुतांश डोकेदुखीच्या रूग्णांचा उपचार घरघुती उपायांनी होऊ शकतो. डोकेदुखी उपाय पण हे लक्षात ठेवणे महत्वाचे आहे की सतत होणार्या डोकदुखी साठी कमीतकमी निदान एकदा तरी फॅमिली डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.

डोकेदुखी घरगुती उपाय-

  1. विश्रांती घ्या आणि पुरेसे पाणी प्या.
  2. मानसिक तणावामुळे डोकेदुखीची होत असल्यास परिस्थिती ओळखा आणि मानसिक तणाव कमी करण्याचा प्रयत्न करा.
  3. सर्दीमुळे सारखे नाक बंद होत असेल किंवी नाक वाहत असेल तर सर्दीसाठी वाफ घ्या.
  4. भुवयांच्या बाहेरच्या बाजुला किंवा मानेच्या मागील बाजूस स्नायूंना थोडे चोळले की सुखदायक वाटुं शकते.
  5. भुवयांच्या बाहेरच्या बाजुला किंवा मानेच्या मागील बाजूस गरम शेक घेतल्या डोकेदुखीच्या वेदना कमी होऊ शकतात
  6. ओव्हर-द-काउंटर वेदना कमी करणारा औषधोपचार उपयुक्त असू शकतो, परंतु अशी औषधे कमीत कमी  प्रमाणात वापरली जाणे आवश्यक आहे.
  7. वर नमूद केल्याप्रमाणे, ज्या रुग्णांना दुय्यम डोकेदुखी आहे त्यांना तज्ञ वैद्यकीय सेवेची आवश्यकता असतेच.

Headache

A headache is a very common condition that causes pain and discomfort in the head, scalp, or neck. It’s estimated that 7 in 10 people have at least one headache each year. It is one of the most common symptoms suffered by the human race. It is of various types and there are literally hundreds of causes for head ache. Luckily most cases of head ache can be easily treated, but persistent, long standing, severe headaches need through investigations to find their cause. Then the cause can be treated. It is worth remembering that some headaches may be symptoms of grave brain disease.

Table of Contents

How it occurs

Head Ache is defined as pain arising from the head or upper neck of the body. The pain originates from the tissues and structures that surround the skull or the brain because the brain itself has no nerves that give rise to the sensation of pain (pain fibres). The thin layer of tissue (periosteum) that surrounds bones, muscles that encase the skull, sinuses, eyes, and ears, as well as thin tissues that cover the surface of the brain and spinal cord (meninges), arteries, veins, and nerves, all can become inflamed or irritated and cause a Head Ache. The pain may be a dull ache, sharp, throbbing, constant, intermittent, mild, or intense.

Common types of headaches

Some common headaches are throbbing, squeezing, constant, unrelenting, or intermittent. The location may be in one part of the face or skull or may be generalized involving the whole head.

It may arise spontaneously or may be associated with activity or exercise. It may have a sudden onset or it may be start slowly in persist. This is called chronic head ache. The severity may increase in subsequent episodes of chronic head ache.

Head Ache is often associated with nausea and vomiting. This is especially true with migraine headaches and headaches because of head injury.

Classification of headaches

Head pain can be classified as follows:

1) Primary Head Ache: Common primary headaches include tension headaches, migraines, and cluster headaches.

Tension headaches are the most common type of primary head Ache. Tension headaches occur more commonly among women than men. According to the World Health Organization (WHO), 1 in 20 people in the developed world suffer with a daily tension head Ache.

Migraine headaches are the second most common type of primary head Ache. Migraine headaches affect children as well as adults. Before puberty, boys and girls are affected equally by migraine headaches, but after puberty, more women than men are affected.

Cluster headaches are rare but need intense management.

2) Secondary Headache: Secondary headaches are headaches that are due to an underlying medical condition, such as a head injury, neck injury, a sinus infection or a dental pain. Rarely, a secondary Head Ache may be a sign of a serious underlying medical condition such as brain infection [encephalitis] or an abscess or a cerebral haemorrhage.

3) Cranial Neuralgias: facial pain, and other headaches.

4) Medication overuse head ache, also called as ‘rebound Head Ache’: It is a condition where frequent use of pain medicines can lead to persistent headaches. The Head Ache may improve for a short time after the medication is taken and then recur.

Causes of Headache

Secondary head aches are usually a symptom of an injury or an underlying illness. For example, sinus headaches are considered a secondary head aches due to increased pressure or infection in the sinuses within the bones of the skull.

HeadAche patients should seek medical advice for new head aches or if head aches are associated with fever, stiff neck, weakness, change in sensation on one side of the body, change in vision, vomiting, or change in behaviour.

Traumatic [caused because of injury] headaches fall into this category including post-concussion headaches.

This group of head aches also includes those headaches associated with substance abuse and excess use of medications used to treat it (medication overuse headaches). “Hangover” head aches after a bout of alcohol abuse fall into this category as well. People who drink too much alcohol may waken with a well-established head ache due to the effects of alcohol and dehydration.

Tension Headaches

It is a mild to moderate pain often described as feeling like a tight band around the head. The signs and symptoms of tension head ache are:

  1. Pain that begins in the back of the head and upper neck and is often described as a band-like tightness or pressure. It may spread to encircle the head. Headache in the back head can be due to tention head aches
  2. The most intense pressure may be felt at the temples or over the eyebrows where the temporalis and frontal muscles are located.
  3. The pain may vary in intensity but usually is not disabling, meaning that the sufferer may continue with daily activities. The pain usually is bilateral (affecting both sides of the head).
  4. The pain is not associated with an aura (see below), nausea, vomiting, or sensitivity to light and sound.
  5. The pain occurs sporadically (infrequently and without a pattern) but can occur frequently and even daily in some people.
  6. The pain allows most people to function normally, despite the pain in head.

What causes tension headaches?

While tension head aches are the most frequently occurring type of head ache, their cause is not known. The most likely cause is painful contraction or spasm of the muscles that cover the skull and in the upper portion of the neck and shoulders. When the muscles covering the skull are stressed, they may become inflamed, go into spasm, and cause pain. Common sites or tension head ache are the base of the skull where the trapezius muscle of the neck is attached and the temporal region of the skull where the temporalis muscles [the muscles which move the lower jaw] are attached to the skull on either side.

Diagnosis of Tension Headaches

The key to making the diagnosis of any head ache is the history given by the patient. The doctor will ask questions about the quality, intensity and duration of the pain and associated symptoms.

The tension head ache patient will usually complain of mild-to-moderate pain that is located on both sides of the head. People with tension head aches describe the pain as a non-throbbing tightness, that is not made worse with activity. There usually are no associated symptoms like nausea, vomiting, or sensitivity to light.

The neurological examination of the patient is important in tension head aches to make the diagnosis. There may be some tenderness of the scalp or neck muscles. If the doctor finds an abnormality on neurological examination, the diagnosis of tension head ache will be put on hold until the possibility of other causes of head aches has been excluded.

Treatment of Tension Headaches

Even though it is not a life-threatening condition, a tension head ache can make daily activities more difficult to accomplish. Most people treat themselves successfully with Over-the-Counter (OTC) pain medications to control tension head aches. The following work well for most people:

  1. Aspirin
  2. Ibuprofen
  3. Paracetamol for headache
  4. Naproxen

Recurrent head aches is a signal to seek expert medical help. Physical therapy, massage and stress management can all be used as adjuncts to help control tension head aches.

It is important to remember that OTC headache medicine while safe, may have side effects and potential interactions with other prescribed medicines. It always is wise to consult a doctor about using OTC medications. This important because OTC pain medications may have to be used for a long time.

For example, some OTC medications include caffeine, which may trigger increase in the heart rate in some patients. Some OTC cold medications have pseudoephedrine mixed in with the pain medication, which may elevate the blood pressure and induce palpitations.Aspirin, ibuprofen, and naproxen may cause stomach burn and rarely ulcers. They should be used with caution in patients who have peptic ulcer disease. Aspirin must be used cautiously with blood thinner medicines. Overuse of aspirin, ibuprofen, and naproxen also may cause kidney damage.

Cervicogenic headaches

Cervicogenic head aches occur when intervertebral discs in the cervical vertebrae start to degenerate and press on the spinal column. The result can be significant neck pain as well as head aches. The pain will also extend to the limbs and other parts of the body.

Rebound Headaches

Medication overuse head ache can be mistaken for chronic tension head aches. When pain medications are used for a prolonged period, head aches may recur when the effects of the medication wear off. This type of head ache is also referred to as a “rebound headache”, and is classified as a secondary head ache.

Cranial Neuralgias, Facial Pain, and such Headaches

Neuralgia means nerve pain. Cranial neuralgia describes inflammation of one of the 12 cranial nerves coming from the brain that control the muscles and carry sensory signals (such as pain) to and from the head and neck. Perhaps the most commonly recognized example is trigeminal neuralgia, which affects cranial nerve V (the trigeminal nerve), the sensory nerve that supplies the face and can cause intense facial pain when irritated or inflamed.

Trigeminal Neuralgia

Trigeminal neuralgia is a chronic pain condition that affects the trigeminal nerve, which carries sensation from our face to our brain. Trigeminal Neuralgia patients will get a pain attack with even mild stimulation of their face such as from brushing teeth or applying makeup. Such activity may trigger a jolt of severe pain.

Diagnosis of Trigeminal Neuralgia

There’s no specific test for trigeminal neuralgia, so a diagnosis is usually based on the patient’s symptoms and description of the pain. For attacks of facial pain, the doctor will ask you questions about your symptoms, such as: how often do the pain attacks happen and how intense the pain is.

Treatment of Trigeminal Neuralgia

Carbamazepine is the gold standard in treating this chronic condition. Gabapentin is also used. Newer medications are being developed. All such medicines should be strictly taken after prescription and should be monitored by a doctor.

Complications of spinal tumours

Spinal tumours can compress spinal nerves, leading to a loss of movement or sensation below the location of the tumour. This can sometimes cause changes in bowel and bladder function. Nerve damage may be permanent.

However, if a spinal tumour is diagnosed early and treated properly, it may be possible to prevent further loss of function and regain nerve function.

Depending on its location, a tumour that presses against the spinal cord itself may be life-threatening.

Cluster Headaches

Cluster headaches are a rare type of primary head ache. They more commonly affect men in their late 20s, https://zonatuninga.com.ua though women and children can also suffer from this type of headache.

Cluster headaches occur in cyclical patterns or “cluster periods”. They are one of the most painful types of headaches. A cluster head ache commonly awakens patients in the middle of the night with intense pain in or around one eye on one side of the head. This is why you get head ache behind eyes. Bouts of frequent attacks, known as cluster periods, may last from weeks to months, usually followed by long periods of relief (remission). During remission, attacks may stop for months or years.

Pain is severe on one side of the head, accompanied by symptoms such as nasal discharge, red eyes, and excessive tears in the eyes.

There are various treatments for cluster head aches, but patients can be treated only after a thorough investigations workup.

Triggers of Cluster Headaches

The following may trigger cluster head aches:

  1. Alcohol use or smoking cigarettes
  2. Change to a high altitude
  3. Bright light
  4. Exercise or exertion
  5. Heat, from either the weather or a bath
  6. Foods that contain nitrates, such as certain types of meat
  7. Drug abuse

Symptoms of cluster headaches

  1. Sudden onset of pain, generally around or behind one eye
  2. Pain builds to a peak in about 10 to 15 minutes
  3. Restlessness or agitation
  4. Red or watering eyes
  5. Nasal congestion
  6. Sweating on the forehead
  7. Eyelid drooping or swelling

The symptoms of a cluster head ache may look like other health conditions. It is advisable for cluster head ache patients to consult their physician for a proper diagnosis.

Diagnosis of Cluster Headaches

Diagnosis is done mostly on history where the pattern of near daily head aches that come back again and again for days, weeks, or months is discussed and noted.

Treatment of Cluster Headaches

A two-pronged approach is used for the treatment of cluster head aches:

a. For treating an attack: To stop or at least control an attack in progress, the patient may be given high-dose oxygen therapy through a face mask for 15 to 20 minutes. A prescription medicine through a nasal spray can be used.

b. For preventing future attacks: The second part of cluster head ache treatment is to prevent recurrent attacks by taking medicines daily. Some of the medicines used to prevent cluster head aches are:

c. A medicine that relaxes blood vessels.

d. A steroid that reduces inflammation and swelling.

e. Lithium carbonate. A medicine that restores the balance of certain brain chemicals.

f. Anti-seizure medicines. These medicines may help reduce the frequency of cluster head aches.

Complications of Cluster Headaches

A real cluster head ache is not life threatening. It does not cause permanent brain damage. But it tends to persist for a long time [chronic] and recurs often. Cluster headaches interfere with the patient’s lifestyle and work.

Prevention of Cluster Headaches

To prevent a cluster head ache, it’s important to find out what triggers the head aches.

Avoiding smoking and alcohol is the best advice.  Notes can be made about what the patient was doing, eating, or drinking when the head ache started and the same can be shared with the doctor. The notes will help the doctor prescribe medicine and a management plan that will help prevent cluster head aches.

Some medicines help prevent cluster head aches. 

When to seek treatment in Cluster Headaches

Patients must seek treatment as soon as possible, because no one can say with certainty whether a severe recurring head aches are a cluster head ache or a sign of a grave brain disease. But the in case the patient has the following signs, it is highly advisable to seek an immediate consultation.

  1. Changes in alertness
  2. Loss of movement or sensation
  3. Drowsiness
  4. Nausea or vomiting
  5. Seizure activity
  6. Changes in vision 

Cluster Headaches: Key points

  1. Cluster head aches occur in groups, or clusters, and each attack lasts about 1 to 3 hours on average.
  2. They may occur every other day to multiple times a day.
  3. Cluster periods are followed by remissions that may last months or years.
  4. Compared with other types of primary head aches, cluster head aches are rare.
  5. The pain they produce is severe, and they tend to recur in the same way each time
  6. Finding out head ache triggers may help prevent their occurrence.
  7. A true cluster head ache is not life-threatening and does not cause permanent brain damage.

Migraine headaches

Migraine head aches are severe head aches that can cause throbbing, pounding pain, usually on one side of the head. Several different types of migraine head ache exist. This includes chronic migraines, which are migraines that occur 15 or more days a month. “Migraine on its own was found to be the sixth highest cause worldwide of years lost due to disability” as per WHO.

Migraines are very intense, throbbing headaches that affect one side of the head. They can also increase sensitivity to light and noise. They may last anywhere from several hours to several days. Oftentimes, TMJ headache is misunderstood as migraine head ache, however they are very much different.

Migraines are the most severe and complex type of head ache. Researchers believe they may be caused by changes in the activity of nerve pathways and brain chemicals. Genetic factors and environmental factors are also thought to affect a person’s susceptibility to developing migraines.

Incidence and types of migraines

Migraines are one of the top 20 most disabling illnesses in the world.

Among adolescents, migraines are more common in boys than in girls. Among adults, however, migraines occur more frequently in women than in men. They are also more likely to affect those who have family members that often experience migraines.

There are two basic types of migraine head aches: migraine with aura and migraine without aura. Auras are visual disturbances that consist of bright spots, flashing lights, or moving lines. In some cases, auras cause a temporary loss of vision. These visual disturbances occur about 30 minutes before the migraine begins and can last for 15 minutes.

Migraine with aura tends to be less severe and disabling than migraine without aura. However, most people experience migraines without aura.

Hemiplegic migraine is another type of migraine. It is accompanied by stroke-like symptoms, such as slurred speech and numbness or weakness on one side of the body.

Migraine phases

Migraines have three phases: prodrome, peak head ache, and postdrome.

  • Prodrome is the period leading up to the migraine. This is the time when auras can occur. The prodrome phase may affect concentration, mood, and appetite. This phase may also cause frequent yawning.
  • Peak head ache is the period when migraine symptoms become the most severe. This phase may last for several minutes.
  • Postdrome is the 24-hour period after the migraine. During this time, drowsiness can occur and mood can fluctuate between feelings of sadness and feelings of joy.

Migraine triggers

The exact cause of migraines isn’t known. However, there are numerous factors that are known to trigger the onset of migraine episodes. Some of them are:

  1. Fluctuating hormone levels, especially among boys going through puberty, and women
  2. Stress or anxiety
  3. Fermented and pickled foods
  4. Cured meats and aged cheeses
  5. Certain fruits, including bananas, avocados, and citrus fruits
  6. Skipped meals
  7. Too little or too much sleep
  8. Bright or strong lights
  9. Fluctuations in atmospheric pressure due to changing weather
  10. Alcohol consumption
  11. Caffeine withdrawal

Treatment for Migraine

Migraine head aches can be treated at home. Perhaps the oldest medicine combination for migraine is aspirin, paracetamol and caffeine. Beta-blockers are one of the preventive medication options for migraine, but must be prescribed by a doctor and the effects of betablocker on the patient should be monitored.

Prescription medications are available to abort or stop the head ache. Sumatriptan is a prescription medicine used often for migraine. Other medications are available to treat the nausea and vomiting. Most patients with migraine head aches get much relief after resting in a dark room and falling asleep. To summarise, the following steps will help reduce the pain of migraine.

  1. Cold Pack.
  2. Heating Pad or Hot Compress on the head.
  3. Dim the Lights.
  4. Try Not to Chew.
  5. Drink enough water.
  6. Get Some Caffeine.
  7. Practice Relaxation.

Secondary Headaches

Secondary head aches are due to an underlying disease or injury that needs to be diagnosed and treated. Controlling the head ache may have to be done at the same time that diagnostic testing is performed to identify the underlying disease. Some of the causes of secondary head ache may be potentially life threatening and deadly. Early diagnosis and treatment is essential if permanent damage is to be limited. Some of the common reasons for secondary head ache are:

Head and Neck Injuries

Injuries to the head may cause bleeding in the spaces between the meninges [layers that cover the brain], subdural, epidural, and subarachnoid spaces or within the brain tissue itself [intracerebral haemorrhage]. Oedema or swelling within the brain not associated with bleeding may cause pain and a change in mental function.

Concussions, where head injury occurs without bleeding. Head ache with nausea and vomiting is one of the hallmarks of post-concussion syndrome.

Some conditions which cause head ache are whiplash neck injury [where the neck is suddenly moved], blood vessel malformations or diseases in the head and neck, stroke or Transient Ischemic Attack (TIA), Arteriovenous Malformations (AVM) when they leak and so on.

Carotid artery inflammation, temporal artery inflammation and brain tumors also cause head aches.

Cerebral aneurysm and subarachnoid haemorrhage

An aneurysm is a weakened area in a blood vessel wall. It can expand and leak a small amount of blood and cause head ache. This may be a warning sign of a future catastrophic bleed into the brain.

Increased Intracranial Pressure

When the pressure around the brain, called intra cranial pressure, increases because of injury or infection or inflamatin, the patient suffers head ache.

Medications which may cause Headache

Oral contraceptives, medications used to treat erectile dysfunction, blood pressure or other cardiac medications can all cause head aches.

Head ache because of Medication overuse occurs when pain relieving medications are taken too frequently. Over the counter analgesics with caffeine and narcotic analgesics may cause withdrawal head ache.

Other causes of Secondary Headache

Head ache is such a common symptom because there are many conditions where there is pain in the head. Examples are:

  1. Fever
  2. Meningitis
  3. Encephalitis
  4. HIV/AIDS
  5. Systemic infections, for example, pneumonia or influenza
  6. Changes in the body’s environment like low or high atmospheric pressure, temperature etc
  7. High blood pressure [hypertension]
  8. Dehydration
  9. Hypothyroidism
  10. Kidney dialysis
  11. Problems with the eyes, ears, nose throat, teeth, sinuses, and neck
  12. Sinus infection
  13. Dental pain
  14. Glaucoma
  15. Iritis

Diagnosis of Secondary Headaches

Diagnosis of secondary head ache begins with a complete patient history followed by a physical examination and laboratory and radiology tests as appropriate.

However, some patients complaining of head ache present in a crisis with a decreased level of consciousness or unstable vital signs due to some grave underlying cause of the head ache. In these situations, the treating doctor may decide to begin treatment without waiting for history or tests to confirm the diagnosis.

For example, a patient with head ache, fever, stiff neck, and confusion may have meningitis. Since meningitis can be fatal, antibiotic therapy may be started before blood tests and a lumbar puncture are performed to confirm the diagnosis.

Diagnostic Tests for Secondary Headaches

The patient history and physical examination provide the initial direction for determining the cause of secondary head aches. Therefore, it is extremely important that a detailed history of patients with a new, severe head ache is taken either from the patient or from the person attending him/her.

Tests that may be useful in making the diagnosis of the underlying disease causing the head aches will depend upon the doctor’s evaluation and what specific disease, illness, or injury is being considered as the cause of the head aches. Common tests that are:

Blood Tests

An infection or inflammation in the body may cause a rise in the white blood cell count, the Erythrocyte Sedimentation Rate (ESR), or C-reactive Protein (CRP). These two tests are very nonspecific but helpful when done along with other tests. Blood tests also help assess electrolyte imbalance, and a variety of other potential problems involving vital organs like the liver, kidney and thyroid. Toxicology tests may be helpful if the patient is suspected of abusing alcohol, prescription medicines or other abuse drugs.

CT Scan of the head

Computerized tomography (CT scan) is able to detect bleeding [haemorrhage], swelling, and some tumours within the skull and brain. It also can show evidence of a previous stroke. With intravenous contrast injection (angiogram), it may also be used to look at the arteries of the brain for aneurysms.

Magnetic resonance imaging (MRI) of the head

MRI is able to show the anatomy of the brain and the layers that cover the brain and the spinal cord (meninges). It is more precise than computerized tomography. This type of scan is not available at all hospitals. Moreover, it takes much longer to perform, requires the patient to cooperate by holding still, and requires that the patients have no metal in their body (for example, a heart pacemaker or metal foreign objects in the eye). Besides critically ill patients sometimes cannot undergo MRI testing.

Lumbar puncture

Cerebrospinal fluid, the fluid that surrounds the brain and spinal cord, can be obtained with a needle that is inserted into the spine in the lower back. Examination of the fluid looks for infection (such as meningitis due to bacteria, virus, fungus, or tuberculosis) or blood from haemorrhage. In almost all cases, computerized tomography is done prior to lumbar puncture to make certain there is no bleeding, swelling, or tumour within the brain. Pressure within the space can be measured when the lumbar puncture needle is inserted. Elevated pressures may will be diagnosed as idiopathic intracranial hypertension (previously known as pseudotumor cerebri) in combination with the appropriate history and physical examination.

Other tests

Depends on the specific conditions of the patients.

When to seek treatment for Headache

This is perhaps the most important question. While a simple head ache goes away with a cup of tea or an aspirin, other headaches may indicate major diseases.

The time to see a doctor or a neurosurgeon immediately is when a patient has the “worst head ache of his/her life”. This is how a case of subarachnoid haemorrhage [an emergency condition requiring immediate treatment] due to a ruptured cerebral aneurysm presents.

However, the capacity to bear pain is subjective to each individual. Many a times patients may “I am suffering from the worst head ache of my life” even for a not so serious head ache. But the following situations definitely need immediate medical attention:

  1. A head ache which is different in any way compared to the patient’s usual head aches
  2. A head ache which starts suddenly or is aggravated by exertion, coughing, bending over, or sexual activity
  3. A head ache associated with persistent nausea and vomiting
  4. A head ache associated with fever or stiff neck. This is a serious head ache as a stiff neck may be due to meningitis or blood from a ruptured aneurysm. However, many patients who complain of a stiff neck may have muscle spasm and inflammation, which are not serious conditions.
  5. A head ache associated with seizures
  6. A head ache associated with recent head injury or a fall
  7. A head ache associated with changes in vision, speech, or behaviour
  8. A head ache associated with weakness or change in sensation on one side of the body, it may be a sign of stroke
  9. A head ache not responding to treatment or if it gets worse
  10. A head ache which requires more than the recommended dose of over-the-counter medications for pain
  11. A head ache which is disabling and interferes with daily work and quality of life  

Home remedies for headache

How to get rid of headache?  It is important to remember that an unusual head ache must be evaluated by at least the family doctor, but in most instances, many headaches including primary tension head aches may be treated at home.

Here are few things you can do for headache treatment at home:
  1. Take rest and stay well hydrated.
  2. Recognize and reduce stressful situations, if those are the causes of the head ache.
  3. For a cold with nasal congestion or a runny nose, steam inhalation may be helpful.
  4. Rubbing or massaging the temples or the muscles at the back of the neck may be soothing.
  5. Warm compresses on the temples or the muscles at the back of the neck may relieve pain.
  6. Over-the-counter pain medicine for headache may be helpful, but they must be used in moderation
  7.  Message pressure points for headache

As mentioned, patients who have secondary head aches will need to seek expert medical care.

ब्रेन-ट्यूमर

ब्रेन-ट्यूमर म्हणजे काय?

ब्रेन ट्यूमर म्हणजे आपल्या मेंदूतील असामान्य पेशींची एक गाठ किंवा वाढ असते. ब्रेन ट्यूमरचे बरेच प्रकार आहेत. काही ब्रेन ट्यूमर मॅलिग्नन्ट म्हणजे घातक अथवा कॅन्सरचे नसतात, त्यांना बिनाईन ट्यूमर म्हणतात. बाकी ब्रेन ट्यूमर कॅन्सरयुक्त असतात. त्यांना मॅलिग्नंट ट्यूमर (घातक) म्हणतात.

ब्रेन ट्यूमर तुमच्या मेंदूत सुरू होऊ शकतो. त्याला प्राथमिक म्हणजे प्रायमरी ब्रेन ट्यूमर म्हणतात. कॅन्सर शरीराच्या इतर भागात होऊन तुमच्या मेंदूपर्यंत पोहोचल्यास त्याला सेकंडरी किंवा मेटास्टॅटिक, ब्रेन ट्यूमर म्हणतात.

Table of Contents

ब्रेन-ट्यूमरचे प्रकार

  • Acoustic neuroma
  • Astrocytoma
  • Brain metastases
  • Choroid plexus
  • Carcinoma
  • Craniopharyngioma
  • Embryonal Tumors
  • Ependymoma
  • Glioblastoma
  • Glioma
  • Medulloblastoma
  • Meningioma
  • Oligodendroglioma
  • Paediatric brain
  • Tumors
  • Pineoblastoma
  • Pituitary Tumors

मेंदूत ट्यूमरची वाढ किती लवकर होते प्रत्येक ट्यूमर वर अवलंबून असते. ट्यूमरच्या वाढीचा दर तसेच मेंदूतील त्याचे स्थान यावर पेशंटच्या मज्जासंस्थेच्या कार्यावर त्याचा कसा परिणाम होईल हे अवलंबून असते.

ब्रेन ट्यूमरवरील उपचाराचे पर्याय ब्रेन ट्यूमरचा प्रकार, त्याचा आकार आणि त्याच्या स्थानावर अवलंबून असतात.

ब्रेन ट्यूमर कशामुळे होतो

ब्रेन-ट्यूमर असलेल्या लोकांना ट्यूमरची लक्षणे आणि चिन्हे असुंही शकतात आणि नसुही शकतात. काहीवेळा ब्रेन ट्यूमर असलेल्या रुग्णांना या पैकी कोणतीही चिन्हे आणि लक्षणे दिसत नाहीत. तसेच, ब्रेन ट्यूमरच्या लक्षणांसारखीच लक्षणं आणि चिन्हे इतर रोगांच्यामुळे देखील असू शकतात.

प्रेशर (दाब) ची लक्षणं

प्रत्येक ट्यूमर मेंदू किंवा पाठीच्या कण्यावर प्रेशर आणू शकतो. यामुळे अशी लक्षणं उद्भवतील:

  • डोकेदुखी.
  • अस्पष्ट / अंधुक दृष्टी
  • नेहमीपेक्षा कमी सावधपणा जाणवणे
  •  मळमळ, उलट्या.
  • थकवा. 
  • झोपेची गुंगी येणे, अ शक्तीहीन वाटणे, झोप न येणे.
  • अशक्तपणा, हालचाल किंवा बोलण्यात समस्या.
  • झोपेची समस्या.
  • वर्तनात बदल

Brain Tumor Symptoms / brain tumor real images

ब्रेन ट्यूमरचे लक्षणे

ही लक्षणे ट्यूमरमुळे मेंदूचा एखादा विशिष्ट भाग योग्यप्रकारे कार्य करत नसल्यास येतात. ब्रेन ट्यूमरची लक्षणं ब्रेन ट्यूमरची नक्की कुठे आहे यावर अवलंबून असतात.

शरीराचा सर्वात गुंतागुंतीचा अवयव म्हणजे मेंदू, तो आपल्या शरीरावर नियंत्रण ठेवतो आणि मेंदूचा प्रत्येक छोटासा भाग आपले अंग, चव, डोळे, हालचाल, श्रवणशक्ती इत्यादींचे महत्त्वाच्या संवेदनांचे नियंत्रण करतो. 

अशाप्रकारे दृष्टी आणि डोळ्यांच्या हालचालींवर नियंत्रण ठेवणार्‍या मेंदूच्या भागामध्ये जर ट्यूमर झाला तर दृष्टी किंवा डोळ्यांच्या हालचालींवर परिणाम होईल. ब्रेन ट्यूमरच्या जागा आणि त्याच्या निगडीत विशिष्ट लक्षणांची काही उदाहरणे अशी आहेत…

  • ट्यूमर मुळे मेंदुच्या आजूबाजुचा दबाव वाढल्याने होणारी डोकेदुखी.
  • ट्यूमर सेरेबेलम किंवा लहान मेंदूत असला तर उभं राहताना अथवा चालताना संतुलन (बॅलन्स) जाउ शकते आणि बारीक कौशल्याची कामे करता येत नाहीत.
  • ट्यूमर सेरेब्रम किंवा मोठ्या मेंदूत (म्हणजे कपाळाच्या मागचा भागात) असेल तर कोणतेही काम सुरुवात करण्याची इच्छा नसणे, विचार व शारीरिक क्रियांची गती मंद होणे, काम विसरणे, आळशीपणा जाणवणे आणि स्नायूंचा कमकुवतपणा किंवी लकवा होणे ही लक्षणे उद्भवू शकतात.
  • ट्यूमर ऑक्सिपीटल लोब किंवा टेम्पोरल लोब मध्ये असेल, तर दृष्टी वर परिणाम होतो. अर्धवट किंवा संपूर्ण दृष्टी जाऊ शकते.
  • ट्यूमर फ्रंटल आणि टेम्पोरल लोबमधे असेल तर बोलणे, ऐकणे, स्मृती वगेरे कमी होऊ शकते. तसेच भावनिक अवस्थेमध्ये बदल होऊ शकतो, उदाहरणार्थ आक्रमकपणा येऊ शकतो, शब्द समजून घेता येत नाहीत व शब्द आठवत नाहीत.
  • जर ट्यूमर सेरेब्रमच्या फ्रंटल किंवा पेरायटल लोबमध्ये असला तर स्पर्श किंवा दाबाच्या संवेदना येत नाहीत. तसेच शरीराच्या डाव्या आणि उजव्या बाजूमध्ये गोंधळ होतो. हात किंवा पायात कमकुवतपणा येतो. 

  • जर ट्यूमर पीनीयल ग्लॅन्ड मध्ये असला तर वर बघण्यात असमर्थता येऊ शकते.

  • पिच्युएटरी ट्यूमरमुळे स्त्रियांमध्ये स्तनपानाचा स्राव आणि मासिक पाळीमध्ये गडबड होऊ शकते.

  • पिच्युएटरी ट्यूमरमुळे शारीरीक वाढीच्या हार्मोनचे उत्पादन वाढले अथवा कमी झाले तर वाढत्या वयातील मुला–मुलींच्या हाताच्या आणि पायाच्या वाढीवर दुःशपरिणाम होतो. कोणी थिटे राहतील तर कोणी अतिशय जास्त उंच होतील.

  • जर ट्यूमर ब्रेन स्टेम मध्ये असेल तर गिळताना अडचण होणे, चेहर्‍याच्या स्नायूंना अशक्तपणा किंवा सुन्नपणा येणे व डबल व्हिजन (म्हणजे प्रत्येक गोष्टीच्या दोन छब्या दिसणे) ही लक्षणं होऊ शकतात. 

  • टेम्पोरल लोब, ऑक्सिपीटल लोब किंवा ब्रेन स्टेममधील ट्यूमरमुळे आंशिक दृष्टी नष्ट होणे किंवा डबल व्हिजन (प्रत्येक गोष्टीच्या दोन छब्या दिसणे) यासारखी लक्षणे उद्भवू शकतात.

जर तुम्हाला स्वत: मधील किंवा तुमच्या आप्तेष्टांमध्ये काही बदल जाणवत असतील आणि तुम्हाला त्या विषयी काळजी वाटत असेल तर तुम्ही तुमच्या डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे. डॉक्टर तुमच्या लक्षणांची तपशीलवार हिस्ट्री (इतिहास) घेतील, जरूर पडल्यास काही तपासण्या करतील आणि समस्येचे कारण शोधून काढतील आणि रोगाचे डायग्नोसिस (निदान) करतील.

ब्रेन ट्यूमरच्या अनेक रोग्यांचे निदान त्यांच्या विशिष्ट लक्षणांमुळे होते.   

सिझ्यर्स किंवा फिट्स

दृष्टी, गंध, श्रवण, स्पर्श आणि चव यासारख्या संवेदनांच्या कार्यात कमतरता किंवा बदल होऊ शकतो.

व्यक्तिमत्व आणि / किंवा स्मृति मधे बदल

जेव्हा मेंदूच्या उच्च केंद्रांवर परिणाम होतो तेव्हा झोप न लागणे किंवा जास्त झोपणे, स्मरणशक्ती गमावणे, वागण्यात बदल इत्यादी परिणाम होतात. रूग्ण चालण्यात किंवा रोजची कामे करण्यातदेखील बदल अनुभवू शकतात.

ब्रेन ट्यूमरचे उपचार

ट्यूमरचा उत्तम उपचार म्हणजे अर्थातच ऑपरेशन करून ट्यूमर काढून टाकणे. पण मेंदूची गुंतागुंतीची रचना आणि ट्यूमर घातक [कॅन्सरचा] असल्यास पसरण्याची शक्यता असल्यामुळे, ट्यूमर काढून टाकणे नेहमीच शक्य नसते.

अनेक वेळा ब्रेन ट्यूमरची लक्षणं दूर करणे हाच ब्रेन-ट्यूमरवर उपचार करण्याचा सर्वात महत्त्वाचा भाग असतो. याला पॅलिएटिव्ह केअर अथवा सपोर्टिव्ह केअर म्हणतात. अशी पॅलिएटिव्ह केअर बर्‍याचदा निदाना नंतर लगेचच सुरू होते आणि संपूर्ण उपचाराच्या दरम्यान चालू राहते. 

ब्रेन ट्यूमरचे निदान

बर्‍याच टेस्टमुळे ब्रेन-ट्यूमर आणि त्याच्या प्रकारांचे निदान होण्यास मदत होते. ट्यूमर सौम्य [कॅन्सर नसलेला] किंवा घातक [कॅन्सरयुक्त] आहे की नाही हे जाणून घेणे फार महत्त्वाचे असते. ट्यूमर मेंदूमध्येच निर्माण झाला होता कि तो शरीराच्या दुसर्‍या भागात असलेल्या ट्युमरकडून मेंदूकडे पसरला आहे [मेटास्टेसिस], हे जाणून घेणे महत्त्वाचे असते. 

ब्रेन ट्युमर दूत उत्पन्न झाला आणि शरीराच्या इतर भागात पसरला आहे की नाही हे जाणणे देखील आवश्यक असते. एक चांगली गोष्ट ही आहे की प्राथमिक (प्रायमरी) ब्रेन ट्यूमर म्हणजे मेंदूत उत्पन्न होणारा ब्रेन-ट्यूमर क्वचितच मेटास्टेसाइझ होतात म्हणजेच इतर ठिकाणी पसरतात

शारीरिक तपासणी (फिजिकल एक्झामिनेशन) आणि हिस्ट्री

मेंदूच्या ट्यूमरसाठी मेंदूची तपासणी काही फक्त हात, डोळे आणि स्पर्शाने होऊ शकत नसली तरी देखील ब्रेन ट्यूमरचे निदान करण्यात मदत करण्यासाठी न्यूरोलॉजिस्ट अनेक तपासण्या करतात. शारीरिक तपासणीमध्ये संवेदना, हालचाल आणि रिफ्लेक्सीस (प्रतिक्षिप्त) वगैरे ची तपशीलवार तपासणी आणि वैद्यकीय हिस्ट्री आणि संपूर्ण शरीराची तपासणी करण्यात येते. 

स्मरणशक्ती, समजावण्याचे कौशल्या व भाषा समजण्याची क्षमता, वजावाकी करता येणे, बारीक कामे करण्याचे कौशल्य वगैरे यासारख्या गोष्टींची तपासणी करून मेंदूच्या कार्यक्षमतेचे विस्तृत मूल्यांकन केले जाते. त्याच बरोबर रूग्णाच्या स्थितीचे पण मूल्यांकन केले जाते.

इमेजिंग टेस्ट

या टेस्ट एक्स-रे, एम. आर. आय. किंवा अल्ट्रासोनोग्राफी द्वारे केल्या जातात. नावाप्रमाणेच, या टेस्ट कवटी, मेंदू, पाठीचा कणा आणि मणक्यांच्या सावल्या दाखवतात किंवा कॉम्प्युटरने तयार केलेली त्रिमितीय प्रतिमा (थ्री-डी इमेज) दाखवतात.

बहुतेक ब्रेन ट्यूमरचे निदान लक्षणं दिसून आल्या शिवाय होत नाही, म्हणूनच सुरुवातीला ब्रेन ट्यूमर ची शंका वाटल्यास फॅमिली डॉक्टरांकडून ब्रेन ट्यूमरची प्राथमिक तपासणी करून न्यूरोलॉजिस्टचा सल्ला घेण्यास सांगण्यात येते.

एम. आर. आय. स्कॅन

याचा अर्थ मॅग्नेटिक रेझोनान्स इमेजिंग असा आहे. एम.आर.आय. हे मेंदूच्या आतील भाग सूक्ष्मपणे ‘पाहण्याचे एक अतिशय अचूक आणी उत्तम साधन आहे. निष्णात रेडिऑलॉजीस्ट एम.आर.आय.च्या मदतीने 2 ते 3 mm मिलीमीटर व्यासाचे छोटे ट्यूमर देखील पाहू शकतात आणि त्याचे निदान करतात.

एम.आर.आय. कार्यप्रणालीमध्ये एक्स-रे चा वापर होत नसल्यामुळे, हे निदानाचे सर्वात सुरक्षित साधन मानले जाते.
एम.आर.आय. इमेजिंगमध्ये अधिक माहिती मिळण्यासाठी व स्पष्ट चित्र दिसण्यासाठी एम.आर.आय. स्कॅनपूर्वी ‘कॉन्ट्रास्ट मिडीयम’ नावाचे विशेष डायच इंजेक्शन वाटे अथवा किंवा तोंडावाटे दिला जातो.

एम.आर.आय. मेंदू, पाठीचा कणा किंवा दोन्हींचा असू शकतो. नक्की कुठला एम.आर.आय. काढायचा हे ट्यूमरच्या प्रकारावर आणि तो मध्यवर्ती मज्जासंस्थेमध्ये (सेन्ट्रल नरवस सिस्टम मध्ये) पसरण्याची कितीपत शक्यता आहे यावर अवलंबून असते.

एम.आर.आय. स्कॅनचे विविध प्रकार आहेत, पेशंटसाठी कोणता प्रकार उत्तम आहे हे उपचार करणारे डॉक्टर ठरवतात.

ब्रेन ट्यूमरचे प्रकार

CT Scan

सी.टी. स्कॅन

हे एम.आर.आय. सारखेच असते परंतु यामध्ये एक्स-रे किरण वापरले जाता. CT स्कॅन तपासणीसाठी कॉन्ट्रास्ट मिडीयम इंजेक्शन देखील दिले जाऊ शकते. मेंदू आणि मणक्यांच्या तपासणीसाठी सामान्यत: एम.आर.आय. हे CT स्कॅनपेक्षा अधिक अचूक मानले जाते.

परंतु एम.आर.आय. टेस्ट करता येणे शक्य नसल्यास इमेजिंगसाठी सी.टी. स्कॅन हा एकच पर्याय आहे, हृदयासाठी पेसमेकर असलेले किंवा हाडांमध्ये स्टील इम्प्लांट (रोपण) असलेल्या पेशंटची तपासणी एम.आर.आय. स्कॅनद्वारे केली जाऊ शकत नाही.

 तसेच खूप गंभीर रीते आजारी रूग्णांची एम.आर.आय. तपासणी होउ शकत नाही कारण एम.आर.आय. तपासणीला ४० ते ६० मिनिटे लागतात.

सी.टी. स्कॅनची मेंदूत रक्तस्त्राव (सेरेब्रल हेमरेज) आणि मेंदूतील द्रव भरलेल्या जागांचा आकार वाढला झाला आहे का हे पहाण्यास मदत होते. मेंदूतील द्रव भरलेल्या जागांना सेरेब्रल वेंट्रिकल्स म्हणतात. कवटीच्या हाडातील बदल देखील सी,टी. स्कॅनवर दिसू शकतात आणि याचा वापर ट्यूमरचा आकार मोजण्यासाठी केला जाऊ शकतो.

बायोप्सी

ब्रेन ट्यूमरचे निदान करण्यासाठी सर्वोत्तम टेस्ट म्हणजे बायोप्सी, म्हणजेच, ट्यूमरचा एक बारीक तुकडा काढून त्याची पॅथॉलॉजी प्रयोगशाळेत तपासणी करणे. ट्युमर हा प्राथमिक (प्रायमरी) ब्रेन-ट्यूमर आहे कि तो शरीराच्या दुसर्‍या भागातील मेटास्टॅटिक ट्यूमर आहे हे शोधण्यात बायोप्सीची खूप मदत होते.

बायोप्सी सहसा शस्त्रक्रियेद्वारे केली जाते. टिश्यूचा एक छोटासा नमुना टेस्टसाठी घेतला जातो. परंतु मेंदूचे नुकसान होण्याच्या भीतीने अनेक वेळा बायोप्सी करणे शक्य नसते आणि म्हणूनच इतर टेस्ट केल्या जातात.

पी.ई.टी. स्कॅन (पेट स्कॅन)

पेट स्कॅन म्हणजे पॉझीट्रॉन एमिशन टोमोग्राफी. अल्प प्रमाणातील रेडिओअ‍ॅक्टिव्ह (किरणोत्सर्गी) पदार्थ पेशंटच्या शरीरात घातले जातात. हे पदार्थ सक्रियपणे विभाजन करणार्‍या पेशीद्वारे, म्हणजे ट्यूमर पेशीद्वारे शोषले जातात. म्हणजेच ट्यूमर पेशी तंदूरुस्त पेशीं पेक्षा रेडिओअ‍ॅक्टिव्ह (किरणोत्सर्गी) पदार्थ जास्त प्रमाणात शोषून घेतात. 

पेट स्कॅनर शरीराच्या आतील इमेज (प्रतिमा) तयार करण्यासाठी हा पदार्थ शोधतो व ट्यूमर चा आकार दिसू शकतो. उपचारादरम्यान काही आठवडे किंवा काही महिन्यांनंतर ट्यूमरचा आकार वाढतो आहे की कमी होतो आहे ते पेट स्कॅन दाखवतो. पेट स्कॅन मशीनमध्ये सी,टी.स्कॅन तपासणी देखील होऊ शकते आणि बर्‍याचदा दोन्ही टेस्ट (सी.टी. स्कॅन व पेट स्कॅन) एकत्र केल्या जातात.

सेरेब्रल एंजियोग्राफी

याला सेरेब्रल आर्टेरिओग्राम किंवा सेरेब्रल एंजिओग्राम देखील म्हणतात. ही तपासणी कॅरोटीड धमन्यां व मेंदूंच्या धमन्यांमध्ये रेडिओ ओपेक (एक्स-रे किरणांना अपारदर्शक) कॉन्ट्रास्ट डाय इंजेक्ट करून डाय धमन्यांतून वाहतांना त्याची एक्स-रे चित्रे किंवा व्हिडिओग्राफीची करण्यात येते. या तपासणीतून मेंदूंच्या धमन्यांमध्ये रक्त वाहत आहे की नाही, गाठ आहे की नाही आणि रक्तवाहिन्या जरूरी पेक्षा जास्त रूंद झाल्या असल्यास ते दिस

लंबर पंक्चर

या तपासणीत पाठ व कंबरेच्या दोन मणक्यांमधून सुई घालून स्पाईनल कॉर्डच्या आजुबाजुचे द्रवपदार्थ (ज्याला सेरेब्रो स्पाईनल फ्लुइड CSF सी.एस.एफ. म्हणतात) काढून त्या द्रवपदार्थाचा नमुना तपासणीसाठी पाठवतात. ब्रेन ट्यूमरच्या काही पेशंटच्या सी.एस.एफ.ची सूक्ष्म तपासणी ट्यूमर पेशी आणि त्यांचे प्रकार दर्शवते, आणि निदान करण्यास सोपे होते. सी.एस.एफ.च्या तपासणीत ट्यूमर मार्कर किंवा बायोमार्करची उपस्थिती दिसुं शकते. 

काही विशिष्ट प्रकारचा ट्यूमर असलेल्या पेशंटमध्ये रक्त, मूत्र, सी.एस.एफ., प्लाझमा किंवा पेशंटच्या इतर शारीरिक द्रवांत हे ट्यूमर मार्कर सामान्य प्रमाणांपेक्षा जास्त प्रमाणात आढळतात.

मायलोग्राम

मायलोग्राम म्हणजे स्पायनल कॉर्ड भोवती रेडि ओपेक (एक्स-रे किरणांना अपारदर्शक) कॉन्ट्रास्ट डाय इंजेक्ट करून एक्स-रे काढतात. या तपासणीत पाठीच्या कण्याची बाह्यरेखा दिसते आणि ट्यूमर असल्यास तो दिसू शकतो. मायलोग्राम तपासणी फारच क्वचित वेळा केली जाते. सर्वसामान्यपणे लंबर पंक्चरची तपासणी जास्त वेळा केली जाते.

मॉलेक्युलर लॅबोरेटरी टेस्टिंग (आण्विक प्रयोगशाळा चाचणी)

ही तपासणी ट्यूमर मधील विशिष्ट जीन्स, प्रथिने आणि ट्यूमर मार्करसारखे इतर घटक शोधण्यासाठी ट्यूमरच्या नमुन्यावर (बायोप्सी वर) केली जाते. काही बायोमार्कर्स डॉक्टरांना पेशंटच्या रोगाचे भविष्य निश्चित करण्यात आणि रोगनिदान करण्यास मदत करतात. तसेच पेशंटला परत ट्यूमर होईल की नाही हे या तपासणतून कळुं शकते.

न्यूरोलॉजिकल, दृष्टी आणि श्रवणशक्तिच्या तपासण्या

या टेस्टद्वारे हे निश्चित करण्यात मदत होते की ट्यूमर मेंदूच्या कार्यांवर परिणाम करीत आहे का नाही. डोळ्यांची तपासणी केल्यास ऑप्टिक मज्जातंतूमधील बदल तसेच एखाद्या व्यक्तीच्या दृष्टीत बदल आढळू शकतात.

इ.ई.जी. (EEG)

इ.इ.जी म्हणजे इलेक्ट्रो-एन्सेफॅलोग्राम. या टेस्ट मध्ये शरीरात कोणत्याही प्रकारचे आक्रमण होत नाही. तपासणी मध्ये मेंदूची इलेक्ट्रिकल अ‍ॅक्टिव्हिटी मोजण्यासाठी इलेक्ट्रोड रूग्णाच्या कवटीला जोडले जातात. सिझ्यर्सवर चा त्रास होणार्‍या रूग्णांसाठी ही तपासणी विशेष उपयुक्त असते.

ट्यूमरचे निदान

सर्व रोगनिदानविषयक टेस्ट झाल्यानंतर डॉक्टर टेस्टच्या निकालांची, पेशंटशी आणि त्याच्या / तिच्या कुटूंबियांशी समीक्षा व चर्चा करतात व उपचारांची योजना आखतात.

ब्रेन ट्यूमरची श्रेणी आणि भविष्याचा अंदाज

शरीराच्या इतर भागांमधील बहुतेक प्रकारच्या ट्यूमरसाठी स्टेजिंग किंवा ग्रेडिंग सिस्टम वापरली जाते. स्टेजिंग सिस्टममध्ये ट्यूमर कुठे स्थित आहे, असल्यास तो कुठे पसरला आहे आणि शरीराच्या इतर भागावर त्याचा परिणाम होत आहे की नाही हे ठरवता येते.

प्रौढ वयाच्या रूग्णांच्या प्राथमिक (प्रायमरी) ब्रेन ट्यूमरसाठी कोणतीही स्टेजिंग सिस्टम उपलब्ध नाही, कारण बहुतेक प्राथमिक (प्रायमरी) ब्रेन-ट्यूमर मध्यवर्ती मज्जासंस्थेच्या (Central Nervous System) पलीकडे पसरत नाहीत.

मेंदूच्या ट्यूमरची ग्रेडिंग सिस्टम हे निर्धारित करते कि, ट्युमर किती प्रमाणात कॅन्सरयुक्त (घातक) आहे आणि ते वाढण्याची शक्यता किती आहे.

कार्यात्मक न्यूरोलॉजिक स्थिती

डॉक्टर पेशंटचे कार्यशील मूल्यांकन मापन (फंक्शनल असेसमेंट स्केल) करून तो/ ती रोजची कार्ये करण्यास आणि पार पाडण्यात किती सक्षम आहे याची तपासणी करतात, उदा. कर्नोफस्की परफॉरमन्स स्केल (KPS), याबद्दल खाली वर्णन दिले आहे. अधिक चांगला स्कोअर उत्तम कार्यशील स्थिती दर्शवितो. थोडक्यात, जो स्वत: चालू शकतो आणि स्वतःची देखभाल करण्यास सक्षम आहे त्या रूग्णाचे भविष्य चांगले असते.

मेटास्टॅटिक पसरणे

प्रौढांमध्ये मेंदू किंवा पाठीच्या कण्यात सुरु झालेला ट्यूमर जरी कॅन्सरयुक्त असला तरी देखील शरीराच्या इतर भागामध्ये क्वचितच पसरतो. पण तो मध्यवर्ती मज्जासंस्थेमध्ये (Central Nervous System) पसरू शकतो. 

यामुळे सामान्यपणे शरीराच्या इतर अवयवांच्या तपासण्या करण्याची आवश्यकता नसते. (यात काही अपवाद आहेत). मेंदूच्या किंवा पाठीच्या कण्याच्या इतर भागामध्ये पसरलेल्या ट्यूमरचा परिणाम गंभीर होऊ शकतो.

causes of brain tumor/ ब्रेन ट्यूमरची कारणे

ब्रेन ट्यूमरसाठी उपचार

ब्रेन ट्यूमरची संपूर्ण उपचार योजना तयार करण्यासाठी वेगवेगळे वैद्यकीय तज्ञ एकत्र काम करतात. यामुळे विविध प्रकारच्या उपचारांचा समन्वय साधता येतो.

उपचारांचे पर्याय अनेक घटकांवर अवलंबून असतात:

  • ट्यूमरचा आकार, प्रकार आणि श्रेणी (ग्रेड)
  • ट्यूमर मेंदूच्या महत्त्वपूर्ण भागांवर दबाव आणत आहे का
  • ट्यूमर केंद्रीय मज्जासंस्था अथवा परिघीय मज्जासंस्था अथवा शरीराच्या इतर भागात पसरला आहे का
  • उपचाराचे संभाव्य दुष्परिणाम. ब्रेन ट्यूमर उपचारांच्या दुष्परिणामांबद्दल येथे वाचा.
  • पेशंटची मानसिक प्राधान्ये आणि त्याचे एकूण आरोग्य

काही प्रकाचे ब्रेन ट्यूमरचे वेगाने वाढतात तर इतर ब्रेन ट्यूमरची वाढ हळू हळू होते.

उपचारांचे पर्याय

  • साध्या ब्रेन-ट्यूमरसाठी फक्त शस्त्रक्रिया हा एकमेव उपचार पुरतो. खासकरून संपूर्ण ट्यूमर काढून टाकणे शक्य असल्यास ह्या उपायाने कायमचा उपचार होतो. 
  • शस्त्रक्रियेनंतर ट्यूमर शिल्लक असल्यास रेडिएशन थेरपी आणि केमोथेरपी वापरली जाऊ शकते.

  • जास्त गंभीर ट्यूमरसाठी उपचाराची सुरुवात सामान्यत: शस्त्रक्रियेने होते, त्यानंतर रेडिएशन थेरपी आणि केमोथेरपी दिली जाते.

ब्रेन-ट्यूमरवर यशस्वीरित्या उपचार करणे आव्हानात्मक असू शकते. शरीरातील रक्त प्रवाह आणि मेंदू या मध्ये एक अडथळ असतो ज्या ब्लड-ब्रेन बॅरीयर असे म्हणतात. हे बॅरीयर सामान्यत: मेंदू आणि पाठीचा कण्याचे (स्पायनल कॉर्डचे) रक्तात असलेल्या हानिकारक रसायनांपासून संरक्षण करते. तसेच ब्लड-ब्रेन बॅरीयर अनेक प्रकारच्या किमोथेरपीच्या औषधांना देखील मेंदूत जाऊ देत नाही. त्यामुळे किमोथेरपी कधी कधी यशस्वी होत नाही.

ट्यूमर जर मेंदू किंवा पाठीच्या कण्याच्या एखाद्या नाजूक भागाजवळ असेल तर शस्त्रक्रिया करणे कठीण होऊ शकते आणि त्यामुले शस्त्रक्रिया यशस्वी होऊ शकत नाही. सर्जनने मूळ ट्यूमर पूर्णपणे काढून टाकला असेल तरीदेखील ट्यूमरचे काही भाग अत्यंत लहान असतात आणि ते शस्त्रक्रिया करताना दिसत नाहीत किंवा काढले जाऊ शकत नाहीत.

रेडिएशन थेरपीमुळे निरोगी टिश्यूचे देखील नुकसान होऊ शकते. अशा प्रकारे तिन्ही प्रकारच्या उपचारात काही वेळा अडचणी येऊ शकतात.

समर्थ न्यूरो आणि ट्रामा केअर हॉस्पिटल येथे संपूर्ण ब्रेन ट्यूमर उपचार उपलब्ध आहे.

ब्रेन ट्यूमरचे शारीरिक, भावनिक आणि सामाजिक परिणाम

ब्रेन-ट्यूमर आणि त्याच्या उपचारांमुळे शारिरीक लक्षणं आणि इतर दुष्परिणाम होतात तसेच भावनिक, सामाजिक आणि आर्थिक परिणाम होतात. 

या सर्व परिणामांचे व्यवस्थापन करणे यालाच पॅलिएटिव्ह केअर किंवा सपोर्टिव्ह केअर असे म्हणतात. रूग्णाचा उपचार करण्याचा हा एक महत्त्वाचा भाग आहे व ह्याच्यातच ट्यूमरचा आकार कमी करणे, त्याची वाढ थांबवणे किंवा तो काढून टाकणे या उपचारांचा देखील पॅलिएटीव केर मध्ये समावेश आहे.

पॅलिएटिव्ह केअर

पॅलिएटिव्ह केअर मध्ये रूग्णाला उपचारादरम्यान कशा प्रकारे कमीत कमी त्रास होईल व त्याला बरे वाटेल आणि त्याची एकूण स्थिती सुधारण्यावर आणि रूग्णाच्या कुटुंबियांना सर्वप्रकारे मदत करण्यावर भार दिला जातो. पॅलिएटिव्ह केअर देण्यास वय मर्यादा, ट्यूमरची स्टेज अथवा प्रकार याचा विचार न करता दिली जाऊ शकते. 

ब्रेन-ट्यूमर निदानानंतरच लगेचच ही सुरू केल्यास बर्‍याचवेळा उत्कृष्ट परिणाम होतो. ज्या लोकांना ट्यूमरच्या उपचारासह पॅलिएटिव्ह केअर प्राप्त होते त्यांना बहुतेकदा तीव्र लक्षणं कमी असतात, त्यांची जीवनशैली बरी असते आणि त्यांना उपचारांमुळे अधिक बरे वाटते.

पॅलिएटिव्ह केअर वेगवेगळ्या प्रकारची असु शकते आणि बहुतेक वेळा औषधोपचार, पौष्टिक आहार, विविध प्रकारे रिलॅक्सेशन थेरपी, भावनिक आणि आध्यात्मिक साथ आणि इतर उपचारांचा समावेश असतो. ट्यूमरच्या त्रासापासून मुक्त होण्यासाठी किमोथेरपी, शस्त्रक्रिया किंवा रेडिएशन सारखे उपचार देखील पॅलिएटिव्ह केअर म्हणून दिले जाऊ शकतात.

ब्रेन ट्यूमरची काही लक्षणं तीव्र असू शकतात आणि त्याचा रूग्णावर आणि रूग्णाची काळजी घेणार्‍या लोकांवर त्यांच्या दैनंदिन जीवनात खूप दुष्परिणाम होऊ शकतो. औषधांच्या वापराने लक्षणं कमी केली जाऊ शकतात. ब्रेन ट्यूमर असलेल्या लोकांसाठी सपोर्टिव्ह केअर मध्ये खालील गोष्टी वापरल्या जातात: 

औषधे

  • कॉर्टिकोस्टिरॉईड्स: मेंदूतील सूज कमी करण्यासाठी वापरली जाते

  • सिझ्यर्स कमी करणारी औषधे

  • डॉक्टर वरील औषधांचे दुष्परिण समजावतात व त्याचा उपास सांगतात. 

शस्त्रक्रिया

शस्त्रक्रिया म्हणजे ट्यूमर आणि आसपासचे काही निरोगी टिश्यू काढून टाकणे. सामान्यत:ब्रेन-ट्यूमरच्या उपचाराचा हा पहिला टप्पा आहे. साध्या ब्रेन-ट्यूमरसाठी बहुतेक वेळा शस्त्रक्रिया हा एक एकमेव उपचार पुरतो. ट्यूमर काढून टाकल्याने न्यूरोलॉजिकल लक्षणं कमी होऊ शकतात, तसेच निदान करण्यास व अनुवांशिक विश्लेषण करण्यासाठी (बायोप्सी साठी) शस्त्रक्रिया करून काढलेला ट्यूमरचा उपयोग होतो. 

लॅब तपासणी करून उरलेल्या ब्रेन ट्यूमरचा उपचार अधिक प्रभावी रिते करता येतो. बर्‍याच वेळा ब्रेन ट्युमरच्या निदानात फरक पडू शकतो आणि उपचार बदलू शकतात.

ब्रेन ट्यूमरची शस्त्रक्रिया न्यूरोसर्जन करतात. मेंदूवर शस्त्रक्रिया करण्यासाठी ते ऑपरेटिंग मायक्रोस्कोप आणि अल्ट्रासोनिक कॉगुलेशन आणि कटिंग डिव्हाइसेस, कॉम्प्युटर नेव्हिगेशन आणि इमेज इंटेंसिफायर टेलिव्हिजन [IITV] यासारखी गुंतागुंतीची यंत्रसामग्री वापरतात.

मेंदूवर शस्त्रक्रिया करण्यासाठी कवटीचा भाग काढून टाकणे आवश्यक असते, या प्रक्रियेला क्रॅनोओटोमी म्हणतात. सर्जनने ट्यूमर काढून टाकल्यानंतर, कवटीचे झाकण उपलब्ध नसल्यास कवटीचा उघडा भाग बंद करण्यासाठी रूग्णाची इतर हाडे वापरली जाऊ जातात.

काहीवेळा पेशंटच्या कवटीचे झाकण ऑपरेशन नंतर लगेच कवटीला जोडणे हितावह नसते. अशा वेळी ते ऑपरेशन थिएटरमध्ये जतन केले जाते किंवा पेशंटच्या उदरात रोपण केले जाते.

नवीन तंत्रज्ञानामुळे मेंदूची शस्त्रक्रिया अधिक सुरक्षित आणि अधिक यशस्वी झाली आहे.

काहीवेळा, शस्त्रक्रिया करता येत नाही कारण ट्यूमर जिथे आहे, तिथपर्यंत सर्जन पोहचूच शकत नाही. कधी ट्यूमर एखाद्या महत्त्वपूर्ण अवयवा जवळ असतो. अशा ट्यूमरना अनऑपरेबल (शस्त्रक्रिया करता येत नाही) असे ट्यूमर म्हटले जाते.

ट्यूमर जर अनऑपरेबल (शस्त्रक्रियेने बरा न होणारा) असेल तर डॉक्टर इतर उपचारांच्या पर्यायांचा सल्ला देतात. अशा वेळी बायोप्सी करणे किंवा ट्यूमरचा थोडा भाग काढून टाकणे असेही होऊ शकते.  

रेडिएशन उपचार (थेरपी)

रेडिएशन थेरपी म्हणजे उच्च-उर्जा असलेले एक्स-रे किंवा इतर कणांचा मारा करून ट्यूमर नष्ट करणे किंवा ब्रेन-ट्यूमरच्या वाढीची गती कमी करणे किंवा थांबविणे. रेडिएशन थेरपी सामान्य पणे शस्त्रक्रियेनंतर आणि किमोथेरपी बरोबर दिली जाते.

ट्यूमरच्या उपचारांसाठी रेडिएशन थेरपी देणार्‍या तज्ञ डॉक्टरांना ‘रेडिएशन ऑन्कोलॉजिस्ट’ म्हणतात.

रेडिएशन उपचार सर्वाधीक वापरला जाणारा प्राकार म्हणजे एक्सटर्नल-बीम रेडिएशन थेरपी. यात शरीराच्या बाहेरून रेडियेशन मशीनमधून रेडिएशन थेरपी दिली जाते.

जेव्हा इम्प्लांट्स (रोपण) चा वापर करून रेडिएशन थेरपी दिली जाते तेव्हा त्याला अंतर्गत (इंटर्नल) रेडिएशन थेरपी किंवा ब्रॅकी थेरपी म्हणतात.

रेडिएशन थेरपी सामान्यत: विशिष्ट कालावधीत विशिष्ट वेळा दिली जाते.

रेडिएशन थेरपीचे बरेच प्रकार आहेत, या वेगवेगळ्या उपचार पद्धतीं द्वारा डॉक्टर अत्यंत अचूक पणे आणि आसपासच्या निरोगी मेंदूच्या भागावर रेडिएशनचा मारा न देता उपचार करू शकतात. भविष्यात फक्त हा अचूक पणा अधिक वाढेल.

ट्यूमरच्या आकार आणि स्थानानुसार रेडिएशन ऑन्कॉलॉजिस्ट सर्वात योग्य रेडिएशन तंत्र निवडू शकतात. काही वेळा वेगवेगळ्या प्रकारचे उपचार एकापाठोपाठ देऊन उत्कृष्ट कार्य होऊ शकते.

रेडिएशन थेरपीने थकवा, त्वचेवर सौम्य रिअ‍ॅक्शन, केस गळणे, पोट खराब होणे आणि स्मरणशक्तीच्या समस्यासारखी न्यूरोलॉजिक लक्षणं असे अल्पकालीन दुष्परिणाम (साइड इफेक्ट्स) येऊ शकतात. बरेच दुष्परिणाम उपचार संपल्यानंतर लवकरच बंद होतात. 

पाच वर्षांपेक्षा कमी वयाच्या मुलांसाठी रेडिएशन थेरपी वापरली जात नाही कारण त्यांच्या वाढ होणाऱ्या मेंदूवर रेडियेशनने नुकसान होण्याची शक्यता असते.

रेडिएशन थेरपीचे दिर्घ काळ टिकणारे दुष्परिणाम निरोगी टिश्यूवर किती रेडिएशन लागले आहे यावर अवलंबून असते. दिर्घ काळ टिकणारे दुष्परिणाम म्हणजे स्मृती कमी होणे, हार्मोनल समस्या येणे, आणि गुंतागुंतीची कार्ये समजून घेणे आणि करणे अवघड होते. तसेच विचार प्रक्रियांमध्ये होऊ शकतो. 

Chemotherapy / ब्रेन-ट्यूमर / ब्रेन ट्यूमर

किमोथेरपी

औषधोपचारपद्धतीने ट्यूमर बरा करण्याच्या उपचाराला किमोथेरपी म्हणतात. शरीरभर ट्यूमर पेशी पर्यंत पोहोचण्यासाठी किमोथेरपीची औषधे नसाद्वारे दिली जातात. किमोथेरपीच्या तज्ञ डॉक्टरांना मेडिकल ऑन्कॉलॉजिस्ट म्हणतात.

किमोथेरपी सुई वापरुन शिरामध्ये बसवलेल्या इंट्राव्हेनस (IV) ट्यूब द्वारा किंवा तोंडी गोळ्याअथवा कॅप्सूल देण्यात येते. सतत किमोथेरपी द्यायची असल्यास शरीरात कॅथेटर किंवा पोर्ट बसवुन त्याच्यातून औषधोपचार केला जाऊ शकतो. किमो-पोर्ट बसवले असल्यास रूग्णाला औषध देणे सोपे जाते.

ट्यूमर वाढतो आहे की कमी होत आहे ह्याची तपासणी करण्यासाठी केमोथेरपी दरम्यान दर दोन-तीन महिन्यांनी एम.आर.आय. द्वारे पेशंटच्या मेंदूचे परीक्षण केले जाते.

किमोथेरपीचे दुष्परिणाम (साइड इफेक्ट्स) व्यक्तीवर आणि वापरल्या जाणार्‍या डोसवर अवलंबून असतात. थकवा, संसर्गाचा (इन्फेकशनचा) धोका, मळमळ आणि उलट्या होणे, केस गळणे, भूक न लागणे आणि अतिसार ही लक्षणे असू शकतात. हे दुष्परिणाम (साइड इफेक्ट्स)  सामान्यत: उपचार संपल्यानंतर बंद होतात. 

क्वचित विशिष्ट औषधांमुळे श्रवणशक्ती कमी होऊ शकते तर इतर काही औषधांमुळे मूत्रपिंडाचे नुकसान होऊ शकते. मूत्रपिंडाचे संरक्षण करण्यासाठी अशा रूग्णांना नसेतून जास्त प्रमाणात द्रवपदार्थ दिले जाऊ शकतात.

लक्ष्यित उपचार (टार्गेटेड थेरपी)

ठरलेल्या किमोथेरपी व्यतिरिक्त, लक्ष्यित उपचार (टार्गेटेड थेरपी) ही एक नवी उपचार पद्धती विकसीत झाली आहे. ही औषधे ट्यूमरच्या विशिष्ट जीन्स, प्रथिने किंवा टिश्यूच्या वातावरणाला लक्ष्य (टार्गेट) करते. यामुळे ट्यूमर वाढत नाही आणि नाहीसाही होऊ शकतो. किमोथेरपीचा हेतु असतो ट्यूमर पेशींची वाढ आणि प्रसार थांबवणे आणि निरोगी पेशींचे कमीत कमी नुकसान होऊ देणे.

सर्व ट्यूमरचे लक्ष्य (टार्गेट) समान नसते, आणि काही ट्यूमरला एका पेक्षा जास्त लक्ष्य असू शकतात. सर्वात प्रभावी उपचार शोधण्यासाठी डॉक्टर रूग्णाच्या ट्यूमरमधील जीन्स, प्रथिने आणि इतर घटक ओळखण्यासाठी टेस्ट करवू शकतात. यामुळे डॉक्टरांना जेव्हा शक्यतो प्रत्येक पेशंटला त्याच्या साठीचे सर्वात प्रभावी औषधोपचार देता येतात. 

याव्यतिरिक्त, संशोधन अभ्यासाद्वारे विशिष्ट म़ॉलीक्युलर टार्गेट्स वर नवीन उपचारांचा शोध घेणे चालू आहे. रूण्गांनी अश्या नव्या प्रकारच्या उपचारांची शक्य होईल तेवढी माहिती घेणे हितावह असते.

ब्रेन ट्यूमरसाठी, 2 प्रकारच्या लक्ष्यित उपचार (टार्गेटेड थेरपी) वापरले जाऊ शकतात:

ब्रेन ट्यूमर नष्ट होणे आणि पुन्हा होणे

ब्रेन-ट्यूमर तात्पुरते किंवा कायमचे नष्ट होऊ शकतात. बहुतेक प्राथमिक (प्रायमरी) ब्रेन ट्यूमरमध्ये, जरी इमेजिंग टेस्ट ट्यूमरची वाढ नियंत्रित असते असे दर्शवत असल्या अथवा ट्यूमर असल्याची काही चिन्हे दाखवत नसल्या तरी प्राथमिक (प्रायमरी) ब्रेन-ट्यूमर पुन्हा होऊ शकतो.

ट्यूमरची पुनरावृत्ती होत आहे का हे पाहण्यासाठी पेशंटना सतत एम.आर.आय. स्कॅन करत राहावे लागते. या अनिश्चिततेमुळे ट्यूमर परत येईल याची चिंता अनेकांना असते.

ट्यूमर परत येण्याच्या शक्यतेबद्दल डॉक्टरच योग्य माहिती देऊ शकतात. आपल्याला पुन्हा ब्रेन-ट्यूमर होण्याचा धोका आहे हे समजून घेण्याने जर ट्यूमर परत आला तर रूग्णाची व त्याच्या कुटुंबीयांची तयारी असण्यात मदत होते. 

होऊ शकेल. प्राथमिक (प्रायमरी) ब्रेन-ट्यूमर जर पुन्हा झाला तर काय करावयाचे याची माहिता गोळ करणे हितावह असते.

उपचारानंतर ट्यूमर परत येण्यास रीकरंट ट्यूमर (वारंवार येणारा ट्यूमर) असे म्हणतात. रीकरंट ब्रेन-ट्यूमर साधारणत: जिथे मूळ सुरुवात झाली होती त्या जागेच्या जवळ येतो. क्वचितच, तो दुसर्‍या ठिकाणी किंवा इतर बर्‍याच ठिकाणी परत येऊ शकतो, ज्याला मल्टीफोकल रीकरन्स (बहुपक्षीय पुनरावृत्ती) म्हणतात.

जेव्हा असे होते तेव्हा ट्यूमर बद्दल शक्य तितके अधिक जाणून घेण्यासाठी पुन्हा तपासण्यांचे एक नवीन चक्र सुरू होते. टेस्ट पूर्ण झाल्यानंतर डॉक्टरांबरोबर उपचार पर्यायांबद्दल चर्चा सुरू होते. उपचार योजनेत वर वर्णन केलेले उपचारच असतात, म्हणजे शस्त्रक्रिया, रेडिएशन थेरपी, किमोथेरपी आणि लक्ष्यित थेरपी (टार्गेटेड थेरपी).

परंतु दुसर्‍यांदा दिलेले उपचार वेगळ्या संयोजनात किंवा वेगळ्या गतीने दिले जातात. उपचारांबरोर नवीर उपचारांच्या प्रायोगीक चांचणीत (ज्याला क्लिनिकल ट्रायल्स म्हणतात) देखील रूग्ण सहभागी होऊ शकतात.

नवीन उपचारांचा अभ्यास करणार्‍या क्लिनिकल ट्रायल्स(प्रयोग)

रीकरंट (वारंवार येणारा) ब्रेन-ट्यूमरवर उपचार करण्याचा कोणताही एकच उपाय अस्तित्वात नाही. उपचार योजना बर्‍याच घटकांवर आधारित असते. कोणतीही उपचार योजना निवडली तरीदेखील, लक्षणं आणि दुष्परिणामांपासून मुक्त होण्यासाठी पॅलिएटिव्ह केअर घेणे महत्वाचे आणि आवश्यक असते.

डॉक्टर रूग्णाला ब्रेन ट्यूमरवर उपचार करण्यासाठी टेस्ट करण्यात येणाऱ्या नवीन औषधांच्या क्लिनिकल ट्रायल्ससाठी मध्ये भाग घेण्यास सुचवू शकतात, यामुळे रीकरंट (वारंवार होणार्‍या) ब्रेन ट्यूमरच्या उपचारात मदत होऊ शकते. यातील बर्‍याच नवीन औषधांना मॉलीक्युलर टार्गेटेड थेरपी म्हणतात. 

याची औषधे तोंडाने घेतली जाऊ शकतात व ब्रेन ट्यूमर पेशींचे विशिष्ट भाग लक्ष्यित (टार्गेट) करू शकतात. या नवीन औषधांची तपासणी स्वतंत्रपणे केली जाते किंवा नेहमीच्या केमोथेरपीबरोबर केली जाते. बर्याच रूग्णांना क्लिनिकल ट्रायल मध्ये भाग घेऊन फायदा होतो.

रीकरंट (वारंवार येणार्‍या) ब्रेन ट्यूमरच्या रोग्यांना अविश्वास किंवा भीती सारख्या भावना सतावू शकतात. रीकरंट ब्रेन-ट्यूमरचे निदान व उपचार करवून घेतांना रोग्यांना खूप मानसिक तणावाचा सामना करावा लागतो आणि काही वेळा ते सहन करणे फार कठीण होते. या परिस्थितीतून पुढे जाण्यासठी वैद्यकिय टीमसह काउंसेलिंग करवून घेणे व इतर पेशंटशी बोलणे हे खूप उपयुक्त ठरते.

मेटास्टॅटिक कॅन्सर

जर कॅन्सर दुसर्‍या ठिकाणाहून सुरु झाला आणि तिथपासून मेंदू किंवा सेन्ट्रल नर्वस सिस्टम पर्यंत पसरला तर त्याला मेटास्टॅटिक कॅन्सर किंवा सेकंडरी ब्रेन ट्युमर म्हणतात. असे झाल्यास कॅन्सर तज्ञाचा सल्ला व उपचार आवश्याक असतो. सर्वोत्कृष्ट उपचार योजनेबद्दल तज्ञ डॉक्टरांची मते भिन्न असू शकतात. बर्याच केसेस मध्ये क्लिनिकल ट्रायल्स हा एक पर्याय असू शकतो. 

उपचार सुरू करण्यापूर्वी दुसर्‍या कॅन्सर तज्ञाचा सल्ला घेणे नक्कीच हितावह असते. असे केल्याने म्हणजे तुम्हाला तुम्ही निवडलेल्या उपचार योजनेसंदर्भात सुरक्षित वाटू शकेल.

उपचार योजनेत शस्त्रक्रिया, रेडिएशन थेरपी, लक्ष्यित थेरपी आणि इम्युनोथेरपी यांचे मिश्रण असू शकते, जे ट्यूमरशी लढण्यासाठी शरीराच्या नैसर्गिक बचावांना चालना देण्यासाठी बनवलेल्या उपचारांचा एक प्रकार आहे. इम्यूनोथेरपीविषयी खाली दिल्याप्रमाणे आणि या गाईडच्या नवीन संशोधन विभागा (लेटेस्ट रिसर्च सेक्शन) मध्ये अधिक जाणून घ्या.

ब्रेन मेटास्टेसिसवर उपचार

जर कॅन्सर शरीराच्या दुसर्‍या भागापासून मेंदूपर्यंत पसरला तर त्याला ब्रेन मेटास्टेसिस म्हणतात. ब्रेन मेटास्टेसिसवर पारंपारिक शस्त्रक्रिया किंवा रेडिएशन थेरपीद्वारे उपचार केला जातो. केमोथेरपी बहुधा वापरली जात नाही कारण रक्त-मेंदूचे अडथळे (ब्लड-ब्रेन बॅरियर) अनेक औषधे मेंदूपर्यंत पोहोचू देत नाही. 

पूर्वीच्या काळी, रेडिएशन थेरपी काम करत नसली तरच किमोथेरपीचा वापर केला जात असे. ब्रेन मेटास्टेसीसच्या उपचारांसाठी शस्त्रक्रिया करतात. बर्‍याचदा ऑपरेशन नंतर रेडिएशन थेरपी दिली जाते.

स्पाइनल ट्यूमर

पाठीच्या कण्याचे ट्यूमर (स्पाइनल ट्यूमर) म्हणजे काय ?

पाठीचा कणा (स्पाइनल कॉर्ड), पाठीच्या मणक्यांच्या आत किंवा सभोवतालच्या भागात गाठ होणे व त्याची अनियंत्रित, असामान्य वाढ होणे म्हणजे स्पाइनल ट्यूमर. ट्यूमर होतो कारण सामान्य रीते पेशींच्या वाढीवर नियंत्रण ठेवणारी यंत्रणा कार्य करू शकत नाही आणि म्हणून पेशी अनियंत्रितपणे वाढतात.

स्पाइनल ट्यूमर साधा (कर्करोग रहित म्हणजेच बिनाईन) किंवा घातक (कर्करोगग्रस्त म्हणजेच मॅलिग्नंट) असू शकतो. प्राथमिक ट्यूमर पाठीच्या मणक्यात किंवा मणक्याच्या भोवताली उद्भवतात आणि मेटास्टॅटिक किंवा दुय्यम ट्यूमर दुसर्‍या ठिकाणाहून पाठीच्या कण्यात येतात व पसरतात.

ब्रेन आणि स्पाइनल ट्यूमरचे दोन मुख्य प्रकार आहेत: ब्रेन किंवा पाठीच्या कण्यामध्ये सुरू होणाऱ्या ट्यूमरला प्राथमिक ब्रेन (किंवा स्पाइनल) ट्यूमर म्हणतात. शरीराच्या दुसर्‍या भागात सुरू होणाऱ्या आणि नंतर ब्रेन किंवा पाठीच्या कण्यामध्ये पसरणाऱ्या ट्यूमरला मेटास्टॅटिक किंवा दुय्यम ब्रेन (किंवा स्पाइनल) ट्यूमर म्हणतात. 

 

स्पाइनल ट्यूमरचे वर्णन दोन प्रकारचे करतात –

  1. मणक्याच्या स्थळ किंवी जागेनुसार स्पाइनल ट्यूमरचे वर्गीकरण – मानेच्या मागच्या भागातील स्पाइनल ट्यूमर म्हणजे सरव्हायकल स्पाइनल ट्यूमर, छातीच्या मागच्या भागातील स्पाइनल ट्यूमर म्हणजे थोरॅसीक स्पाइनल ट्यूमर, पाठीच्या मागच्या भागातील स्पाइनल ट्यूमर म्हणजे लंबर स्पाइनल ट्यूमर आणि कंबरेच्या मागच्या भागातील स्पाइनल ट्यूमर म्हणजे सॅक्रल स्पाइनल ट्यूमर.
  2. पाठीच्या कण्यातील त्यांच्या स्थानानुसार, म्हणजे ड्युरामॅटर (ड्युरामॅटर हे स्पाइनच्या भोवतालच्या तीन आवरणांपैकी सर्वात जाड व चिवट आवरण) च्या बाहेर (एक्स्ट्रा ड्यूरल), स्पाइच्या आत (इन्ट्रा ड्यूरल) वगैरे.

Table of Contents

सौम्य (बिनाईन) ट्यूमर…

या ट्यूमर मध्ये कर्करोग (कॅन्सर) नसतो आणि शरीराच्या इतर भागांमध्ये ते पसरत नाहीत. सौम्य ट्यूमरची उदाहरणे म्हणजे – न्यूरोफायब्रोमा, श्वान्नोमा, मेनिंजियोमा, एपेन्डायमोमा, एस्ट्रोसायटोमा, हिमॅन्जियोब्लास्टोमा, ऑस्टिओसार्कोमा आणि ऑस्टिओइड ऑस्टिओमा.
सौम्य ट्यूमर हातावर किंवा पायावर होतात तेव्हा काही विशेष काळजीचे कारण नसते. पण जेव्हा सौम्य ट्यूमर पाठीच्या कण्यात (स्पाइनल कॉर्ड मध्ये) किंवा मणक्यात किंवा त्याच्या आवरणात होतात, तेव्हा ते अतिशय धोकादायक असतात कारण ट्यूमरमुळे स्पाइनल कॉर्डवर दाब आला तर त्यामुळे तीव्र वेदना आणि ट्यूमरच्या जागेवर अवलंबून शरीरात संवेदना किंवा मोटर कार्यक्षमता (हलन चलन करण्याची क्षमता) वगैरे कमी होऊ शकते किंवा नष्ट होऊ शकते. पण बिनाईन ट्यूमरच्या बाबतीत चांगली गोष्ट ही आहे की एकदा का त्याला शस्त्रक्रियेद्वारे काढून टाकले की मग रुग्ण बहुतांश प्रसंगी पूर्ण बरे होऊ शकतात.

घातक (मॅलिग्नंट) ट्यूमर

म्हणजे त्या ट्यूमरमध्ये कर्करोग (कॅन्सर) आहे. हे ट्यूमर जवळच्या ऊतींचा नाश करतात आणि शरीराच्या इतर भागां मध्ये पसरुं शकतात. मॅलिग्नंट स्पाइनल ट्यूमरमध्ये कॉर्डोमा, इव्हिंग सार्कोमा आणि वर बिनाईन ट्यूमरच्या परिच्छेदात नमूद केलेल्या प्रकारांचे ट्यूमर देखील समाविष्ट असतात.
घातक ट्यूमर (मॅलिग्नंट ट्यूमर) अधिक धोकादायक असतात कारण त्यांच्यामुळे सौम्य ट्यूमर सारखी दाबामुळे उद्भवणारी सर्व लक्षणे उद्भवतातच आणि त्या शिवाय त्यांची वाढ झपाट्याने होते आणि त्यांचा आकार सतत वाढतो. त्यामुळे आजुवाजुच्या अवयवांवर दाब वाढत जातो आणि त्यामुळे रुग्णांची तब्बेत खूप बिघडते. शिवाय घातक ट्यूमर फुफ्फुसे, किडनी वगैरें सारख्या शरीराच्या इतर अवयवांच्यात देखील पसरू शकतात. घातक ट्यूमरमुळे संपूर्ण शरीरावर विपरीत असर होतो आणि रूग्णाची अवस्था खालावत जाते.अनेक वेळा घातक ट्यूमर स्थानिक ट्यूमर नसतात परंतु शरीराच्या दूरच्या भागातून स्पाइनल कॉर्ड मध्ये आलेले असतात.
बहुतेक सौम्य ट्यूमर फ्कत शस्त्रक्रियेने बरे होतात पण घातक ट्यूमर बरे करायला शस्त्रक्रिया, रेडिएशन थेरपी आणि/किंवा केमोथेरपी (कर्करोगावर औषध उपचार) वगैरे ची जरूर पडू शकते. कधीकधी सौम्य ट्यूमरचे रूपांतर घातक ट्यूमरमध्ये होते आणि अशा रुग्णांसाठी उपचार धोरण बदलते आणि त्यांचा उपचार घातक ट्यूमर सारखा करावा लागतो.

स्पाइनल ट्यूमरचे प्रमाण

मध्यवर्ती मज्जासंस्थेच्या (ज्याला सेन्ट्रल नर्व्हस सिस्टम अथवा सी.एन.एस. म्हणतात) सर्व ट्यूमरपैकी 85-90% ट्युमर इंट्राक्रॅनियल (मेंदूच्या आतले) ट्यूमर असतात. मेंदूत उद्भवणाऱ्या सी.एन.एस. ट्यूमरच्या तुलनेत पाठीचा कणा, पाठीच्या मणक्याची मज्जातंतूंची मुळे आणि ड्युरामॅटर (मेंदूच्या तीन आवरणांपैकी एक जाड अवरण) यांत उद्भवणारे प्राथमिक ट्यूमर दुर्मिळ असतात. प्रत्येक चार इंट्राक्रॅनियल (मेदूच्या आतील) ट्यूमर च्या प्रमाणात पाठीच्या मणक्याचा एकच ट्यूमरवर उद्भवतो असे म्हणता येईल. न्यूरल / ड्युरा मॅटरचे ट्यूमर आणि आजूबाजूच्या मणक्याच्या हाडांचे ट्यूमर यांचे प्रमाण थोडेबाहुत वेगळे असते.
मेरुदंडाच्या (स्पाइनल कॉर्डच्या) मेटास्टॅटिक ट्यूमरच्या तुलनेत इंट्रामेड्युलरी (पाठीचा कण्याच्या आतील) ट्यूमर प्रणाणात कमी असतात. म्हणजेच मेरुदंडात मेटास्टॅटीक ट्यूमरचे प्रमाण जास्त असते. ‘वर्टीब्रल हेमॅन्गियोमा’ हा ट्यूमर प्राथमिक स्पाइनल ट्यूमर आहे. तो मेरुदंडात उद्भवतो व हळुहळु वाढत जातो. स्पाइनल एपिड्यूरल मेटास्टॅटिक ट्यूमर स्पाइनल ट्यूमर मधील सर्वात जास्त वेळा होणारा ट्यूमर प्रकार आहे. हे ट्यूमर शरीरातील इतर ठिकाणी झालेल्या कर्करोगापासून मणक्यात स्थलांतरित होतात. ते कर्करोगाच्या 10% रुग्णांमध्ये आढळतात. मेटास्टॅटिक स्पाइनल ट्यूमर सामान्यत: हाडांच्या मणक्यात उद्भवतात आणि नंतर वाढतात, ज्यामुळे पाठीचा कणा आणि मज्जातंतूंच्या मुळांचे संपीडन (कॉम्प्रेशन) होते. त्याच्या उपचारासाठी ‘डीकंप्रेशन’ म्हणजे संपीडन कमी करण्यासाठी शस्त्रक्रियेची आवश्यकता असते.

स्पाइनल ट्यूमरचे प्रकार

स्पाइनल कॉर्ड (मेरुदंड) च्या ट्यूमर खालील प्रकारचे असतात.

  1. अॅस्ट्रोसाइटोमा
  2. कॉर्डोमा
  3. एपेन्डीमोमा
  4. ग्लिओमा
  5. मेनिन्जिओमा
  6. न्यूरोफायब्रोमा
  7. श्वान्नोमा

पाठीचा ट्यूमरचे वर्गीकरण

स्पाइनल कॉर्ड ट्यूमर तीन वेगवेगळ्या प्रकारांपैकी एक म्हणून वर्गीकृत केले जाऊ शकतात. हे वर्गीकरण त्यांच्या व मेंदूच्या आवरणांच्या एकमेकांच्या स्थिती वर आवलंबून असते.

  1. इंट्रामेड्युलरी ट्यूमर – पाठीच्या कण्यातील पेशींमध्येच म्हणजे स्पाइनल कॉर्डच्या आत सुरू होतात, उदाहरणार्थ ग्लिओमा, एस्ट्रोसाइटोमा किंवा एपेन्डीमोमा.
  2. एक्स्ट्रामेड्युलरी ट्यूमर – एकतर स्पाइनल कॉर्ड भोवतीच्या आवरणावर उगवतात किंवा स्पाईलन कॉर्ड मधून निघणार्या मज्जातंतूच्या मुळांमधून वाढतात. हे ट्यूमर जरी स्पाइनल कॉर्ड मधून सुरू होत नसले तरी हे ट्यूमर पाठीच्या कण्याला संपीडन करवतात आणि त्यामुळे इतर समस्या निर्माण होऊन स्पाइनल कॉर्डच्या कार्यावर परिणाम करू शकतात. असल्या एक्स्ट्रामेड्युलरी ट्यूमरची उदाहरणे म्हणजे मेनिन्जियोमा, न्यूरोफायब्रोमा, श्वाननोमा आणि नर्व शीथ ट्यूमर.
  3. शरीराच्या इतर भागांतील घातक (मॅलीग्नंट) ट्यूमर मेरुदंड, मेरुदंडाभोवती आधार देणारे मज्जातंतूंचे जाळे किंवा क्वचित प्रसंगी स्पाइनल कॉर्ड मध्ये पसरू शकतात. यांना आधी सांगितल्या प्रमाणे मेटास्टॅटीक ट्यूमर म्हणतात.

स्पाइनल ट्यूमर किंवा कोणत्याही प्रकारच्या वाढीमुळे रूग्णाला वेदना, न्यूरोलॉजिकल समस्या (शरीरात बधीर पणा, हातापायात सुन्नपणा, मुंग्या येणे तसेच स्नायुंमध्ये अशक्तपणा येणे आणि कधीकधी अर्धांगवायु होणे) वगैरे लक्षणे येऊ शकतात. स्पाइनल ट्यूमर जीवघेणा असू शकतो आणि कायमचे अपंगत्व पण आणू शकतो.

स्पाइनल ट्यूमरची लक्षणे

पाठीच्या कण्यातील गाठींमुळे वेगवेगळी चिन्हे आणि कॅन्सरची लक्षणे येऊं शकतात. विशेषत: गाठी वाढत असताना लक्षणे पण वाढत जातात. ट्यूमरचा दुष्परिणाम स्पाइनल कॉर्ड वर, रक्तवाहिन्यांवर किंवा पाठीच्या हाडांवर होऊ शकतो. त्यामुळे रूग्णाला खालील चिन्हे आणि लक्षणे असू शकतात –

  1. ट्यूमरच्या वाढीमुळे गाठीच्या ठिकाणी वेदना
  2. पाठदुखी, की जी शरीराच्या इतर भागांमध्ये पसरते
  3. वेदना, उष्णता आणि थंडपणाची संवेदनशीलता कमी होणे
  4. मूत्राशय व आंत्र नियंत्रण अकार्यक्षम 
  5. चालण्यात अडचण, कधीकधी पडणे
  6. रात्री जास्त वाढणारी पाठदुखी
  7. संवेदना कमी होणे किंवा स्नायू कमकुवत होणे, विशेषत: हातांत किंवा पायांच्या स्नायूत अशक्त पणा वाटणे
  8. शरीराच्या वेगवेगळ्या भागांच्या स्नायूंमध्ये सौम्य किंवा गंभीर कमकुवतपणा
  9. पाठ दुखी हे स्पाइन ट्यूमरच्या गाठीचे सर्वसामान्य व पहिले लक्षण आहे. ट्यूमर मुळे होणार्‍या वेदना पाठीच्या खाली नितंब, पाय, पाय किंवा खांदे मान, हातांवर पसरू शकतात, आणि कालांतराने हळुहळु उपचार करून देखील रूग्णाची परिस्थिती आणखी बिघडू शकते.

स्पाइनल ट्यूमरची वाढ

ट्यूमरच्या प्रकारानुसार स्पाइनल ट्यूमर वेगवेगळ्या गतीने वाढतात.

पाठदुखीची अनेक कारणे आहेत आणि बहुतेक वेळी पाठदुखी गाठीमुळे होत नाही. परंतु पाठदुखी अनेक दिवस सतत राहिली आणि कमी झालीच नाही तर शक्य तितक्या लवकर डॉक्टरांचा सल्ला घेणे उचित आहे कारण ती पाठदुखी स्पाइनल ट्यूमर मुळे असुं शकते. विशेष करून खालील लक्षणांपैकी काही लक्षणे असल्यास पाठदुखी साठी लवकरात लवकर डॉक्टरना दाखवणे:

  1. काहीही काम न करता पण पाठ दुखणे
  2. ट्यूमरच्या जागे पासून हाता पायां पर्यंत पसरणारी पाठदुखी
  3. रात्रीच्या वेळी पाठदुखी वाढणे
  4. रूग्णाला आधी कर्करोग होता आणि नवीन पाठदुखी होणे
  5. रूग्णाला कर्करोगाची इतर लक्षणे पण आहेत, उदाहरणार्थ मळमळ, उलट्या होणे, अशक्तपणा वाटणे किंवा चक्कर येणे
  6. सीटी स्कॅन अथवा एमआरआय स्कॅन मध्ये दिसलेल्या ट्यूमरच्या जागी औषधांनी बरी न होणारी सतत पाठदुखी

तात्कालिक डॉक्टरांना कधी भेटावे

तुम्हाला खालील पैकी कोणताही अनुभव आल्यास त्वरित वैद्यकीय सल्ला घ्यावा:

  1. पायात किंवा हातांमध्ये सतत वाढत जाणारा स्नायूंचा अशक्तपणा किंवा सुन्नपणा
  2. आंत्र किंवा मूत्राशयाचे नियंत्रण गमावणे

स्पाइनल ट्यूमर होण्याची कारणे

बहूतेक स्पाइनल ट्यूमर का होतात याची कारणे अनेक शास्त्रीय संशोधनांनतर देखील स्पष्ट झाली नाहीत. वैद्यकीय तज्ञांचा असा विश्वास आहे की अनुवांशिक रचना स्पाइनल ट्यूमरच्या निर्मितीमध्ये काही अंशी भूमिका बजावते.

परंतु हे अद्याप स्पष्ट झाले नाही की असे अनुवांशिक दोष वारसाने मिळतात की कालांतराने विकसित होतात. ते वातावरणातील एखाद्या गोष्टीमुळे देखील होऊ शकतात, जसे की विशिष्ट रसायनांचा संपर्क.

काही रूग्णांमध्ये स्पाइनल कॉर्ड ट्यूमर ज्ञात वंशपरंपरागत सिंड्रोमशी जोडलेले असतात, जसे की न्यूरोफिब्रोमाटोसिस 2 आणि वॉन हिप्पल-लिंडाऊ रोग.

स्पाइनल ट्यूमर उत्पन्न करू शकणारे घटक

पाठीच्या कण्यातील गाठी खालील प्रकारच्या लोकांमध्ये इतरांपेक्षा अधिक वेळा असतात:

    1. न्युरोफिब्रोमाटोसिस 2 विकार – या आनुवंशिक विकारात श्रवणशक्तिशी संबंधित नसांवर किंवा त्याच्या जवळ सौम्य ट्यूमर विकसित होतात. यामुळे एक किंवा दोन्ही कानांमध्ये हळुहळु श्रवणशक्ती कमी होऊ शकते. न्यूरोफिब्रोमाटोसिस 2 असलेल्या काही रूग्णांमध्ये स्पाइनल कॅनॉल ट्यूमर देखील होतात.
    2. वॉन हिपल-लिंडाऊ रोग – हा दुर्मिळ, अनेक अवयवांवर दुष्परिणाम करणारा रोग, मेंदू, रेटिना आणि पाठीच्या कण्यातील रक्तवाहिन्या ट्यूमर (हेमांजीओब्लास्टोमा) आणि मूत्रपिंड किंवा अधिवृक्क ग्रंथींमधील इतर प्रकारच्या ट्यूमरशी संबंधित आहे.

स्पाइनल ट्यूमरची कॉम्प्लिकेशन्स

स्पाइनल ट्यूमर पाठीच्या मज्जातंतूंवर दबाव आणू शकतात, ज्यामुळे ट्यूमरच्या स्थानाच्या खाली हालचाल किंवा संवेदना कमी होते. यामुळे कधीकधी आतडी आणि मूत्राशयाच्या कार्यामध्ये विपरीत बदल होऊ शकतो. कधी कधी मज्जातंतूंचे कायमचे नुकसान होऊ शकते.

पण जर स्पाइनल ट्यूमरचे लवकर निदान झाले आणि त्यावर योग्य उपचार केले गेले तर, पुढील नुकसान टळते आणि मज्जातंतू पुन्हा कार्यरत होणे शक्य असते.

स्पाइन ट्यूमरची लक्षणे जीवघेणी आहेत की नाही हे अवलंबून असते स्पाइनल कॉर्डच्या कुठल्या भागत ट्यूमर आहे ह्या वर. म्हणजेच काही ठिकाणी ट्यूमर असल्यास जीवाला धोका असतो तर इतर ठिकाणी नसतो.

स्पाइनल ट्यूमरचे निदान

पाठदुखी आणि न्यूरोलॉजिकल कमतरता (म्हणजे कमी झालेली कार्यशीलता) याचा पूर्ण शोध घेणार्‍या वैद्यकीय तपासण्या ही स्पाइनल ट्यूमरचे अचूक निदान करण्याची पहिली पायरी आहे. अचूक आणि खात्रीदायक निदाना साठी रेडिओलॉजिकल चाचण्या आवश्यक असतात. एक्स-रे, सीटी स्कॅन आणि एम.आर.आय. स्कॅन या रेडिओलॉजिकल चाचण्या आहेत. सर्वप्रथम एक्स-रे छायाचित्र काढतात. मग सीटी स्कॅन आणि एमआरआय स्कॅन करतात. हे स्कॅन ट्यूमरचे स्थान, आकार व माप तीन आयामांमध्ये (थ्री डायमेन्शन मध्ये) अचूकपणे दाखवतात.

कधीकधी स्पाइनल ट्यूमरचा आकार आणि स्थान तंतोतंत पणे चिन्हांकित करण्यासाठी मायलोग्राम केला जातो.

मायलोग्राम ही एक निदान प्रणाली आहे. त्यात स्पाइनल कॅनल मध्ये सुई व सिरिंजने रेडियो ओपेक डाय (म्हणजे एक्स-रे छायाचित्रात पांढरा रंग दिसेल असे औषध) घालून छायाचित्रे काढतात. इंजेक्शनच्या सुई व सिरिंज द्वारे पाठीच्या दोन मणक्यांमधून स्पायनल कॅनॉल मध्ये डाय इंजेक्ट केला जातो. त्यानंतर एक्स-रे छायाचित्रा काढली जातात. मायलोग्राम स्पाइलन कॉर्ड व त्यातून निघणार्या मज्जातंतूंच्या आकार दाखवतो व त्यावरून खूप महत्त्वाची माहिती मिळते.

टेक्नटियम – 99 डाय हा रेडियो एक्टिव डाय आहे. हा डाय वापरून हाडांचे स्कॅन केले जातात. ह्या स्कॅनने हे कळते की मणक्याचा ट्यूमर आहे की मणक्यात संसर्ग जन्य रोग (इन्फेक्शन) आहे. या स्कॅनने मणक्यांच्या हाडाच्या कार्यशीलते विषयी पण माहिती मिळते.

बायोप्सी

बायोप्सी म्हणजे शरीराचा थोडासा भाग काढून त्याची पॅथ़लोजी लॅबरॉटरीत तपासणी करणे.
वर नमूद केलेले रेडिओलॉजी अभ्यास बहुधा ट्यूमरचे प्रकार सुचवतात. काही रूग्णांमध्ये निदान अस्पष्ट असल्यास किंवा डॉक्टरांना घातक (मॅलिग्नंट) ट्यूमरचा संशय असल्यास बायोप्सीची आवश्यकता उत्पन्न होते. जर ट्यूमर घातक असेल तर बायोप्सी कर्करोगाचा प्रकार निश्चित करण्यात मदत करते. कर्करोगाचे अचूक निदानच योग्य उपचार करण्यास सर्वात उपयोगी असते.

स्पाइन ट्यूमरचे स्टेजिंग

स्टेजिंग म्हणजे ट्यूमरची गंभीरता दर्शवणारे टप्पे. ट्यूमरच्या व्याप्तीनुसार घातक ट्यूमरांचे वर्गीकरण म्हणजे स्टेजिंग करण्यात येते. स्टेजिंग करून ट्यूमरच्या नेमक्या हिश्याचे (म्हणजे हाड, मऊ भाग, अथवा स्पाइनल कॅनॉल मधील ट्यूमर) मूल्यांकन करण्यात मदत होते. अणू तंत्रज्ञानाचा वापर करून डॉक्टर संपूर्ण शरीराचे स्कॅन, तसेच ट्यूमरचे स्टेजिंग करण्यासाठी फुफ्फुस आणि उदर यांचे सीटी स्कॅन पण करवू शकतात. हे करून निदानाची पुष्टी होण्यास मदत होते. डॉक्टर बायोप्सीच्या सॅम्पलवर पॅथॉलोजी प्रयोगशाळेच्या चाचणीचे परिणाम आणि वर नमूद केलेल्या स्कॅनची रुग्णाच्या लक्षणांशी सह-संबंध बघतात आणि त्यावरून अचूक निदान करू शकतात.

स्पायनल ट्यूमरचे उपचार

स्पाइनल ट्यूमरच्या उपचारात शस्त्रक्रिया, रेडिएशन थेरपी, केमोथेरपी किंवा किमोथेरपीची औषधे वापरण्यात येतात.

शस्त्रक्रिया न करता करण्यात येणारे उपचार म्हणजे –

  1. निरीक्षण (ट्यूमर वाढतोय का कमी होतोय का तेवढाच राहतोय) याची डोळ्यांनी व तशीच विविध स्कॅननी तपासणी
  2. किमोथेरपी
  3. रेडिएशन थेरपी

लक्षणे नसलेले ट्यूमर किंवा सौम्य लक्षणात्मक ट्यूमर व ज्यांचा आकार बदलत नाहीत असे ट्यूमर यांचे नियमित एम.आर.आय. स्कॅन करून नियमित निरीक्षण करण्यात येते व ट्यूमरच्या आकारात काही फेरबदल झाला की लगेच उपचार बदलतात.

काही ट्यूमर किमोथेरपीने उत्तम प्रकारे बरे होतात, तर काही ट्यूमर रेडिएशन थेरपीने बरे होतात.

काही विशिष्ट प्रकारच्या मेटास्टॅटिक ट्यूमररांचा रेडिओथेरपीने उपचार करता येत नाही. उदाहऱणार्थ आतड्यांच्या कॅन्सर व किडनीच्या कॅन्सर मुळे मेरुदंडात पसरलेले मेटास्टीक कॅन्सर. या प्रकारच्या मेटास्टीक कॅन्सरचा उपचार केवळ शस्त्रक्रियेद्वाराच होतो, परंतु रेडियोथेरपीने होत नाही.

स्पाइनल ट्यूमरचा शस्त्रक्रिया द्वारे उपचार

लहान मुले आणि प्रौढ व्यक्ति, या दोघांनाही स्पाइनल ट्यूमर होऊ शकतो. परंतु उपचाराच्या वेळी प्रौढांसारखी लहान मुलांच्या हाडांची पूर्ण वाढ झालेली नसते याचा विचार करून मग च उपचारांची योजना शल्य चिकित्सक बनवतात.

स्पाइनल ट्यूमरसाठी शस्त्रक्रिया करण्यापूर्वी विचारात घेण्यासारखे इतर घटक म्हणजे स्पाइनची म्हणजे मेरुदंडाची स्थिरता, सर्जिकल आणि नॉन सर्जिकल उपचार आणि न्यूरोलॉजिकल फंक्शनचे संरक्षण (म्हणजे मेंदू व ज्ञानतंतुंची कार्यक्षमता संभाळणे).

“स्पाइनल ट्यूमरवर वेळेवर उपचार करणे हाच त्यातून मुक्त होण्याचा एकमेव मार्ग आहे” डॉ रवींद्र पाटील म्हणतात

मुळात, बहुतेक पाठीच्या शस्त्रक्रियांचे लक्ष्य ‘डीकंप्रेशन’ असते, म्हणजे ट्यूमरमुळे आलेला दबाव कमी करणे हे असते. ‘कॉम्प्रेशन’ म्हणजे ट्यूमरमुळे स्पाइनल कॉर्ड अथवा मज्जातंतूवर आलेला दबाव किंवा संपीडन. शस्त्रक्रियाचा हेतुं असतो दाब कमी करणे.

संपूर्ण ट्यूमर किंवा त्याचा काही भाग शस्त्रक्रियेने काढला जाऊ शकतो. जर ट्यूमरचा एक छोटासा भाग काढला गेला तर त्याला ‘डिबल्क शस्त्रक्रिया’ (म्हणजे ट्यूमरचा आकार कमी करणे) म्हणतात. ‘एक्सिजन’ म्हणजे ट्यूमर पूर्णपणे काढून टाकणे. ‘रिसेक्शन’ म्हणजे ट्यूमरचा बहुतांश भाग काढणे. या प्रकारच्या प्रक्रिया पाठीचा कणा आणि मज्जातंतूच्या मुळांवर दबाव कमी करतात आणि त्यामुळे वेदना आणि ट्यूमरची इतर लक्षणे कमी होण्यास मदत होते.

शस्त्रक्रिया पुढून करावी का मागून करावी ?

जर शस्त्रक्रिया करणे आवश्याक झाले तर ट्यूमर कापण्यास ट्यूमर नक्की कुठे स्थित आहे हे जाणून ट्यूमर पर्यंत पोहोचण्यासाठी रूग्णाला पालथे झोपवून पाठीवर शस्त्रक्रिया करायची का उताणे झोपवून ट्यूमर काढायचा हे नक्की केले जाते. पालथे झोपवून सर्जरी करतांना ड्यूरामॅटर ओळखण्यास आणि मज्जातंतूच्या मुळांना उघड करण्यास सोपे पडते. देते. पाठीच्या स्तंभाच्या मागील बाजूस असलेल्या ट्यूमरसाठी किंवा ड्यूरामॅटरच्या (स्पायलन कॉर्ड भोवतालचे एक जाड आवरण) आत ट्यूमर उघड करण्यासाठी रूग्णाला पालथे झोपवून शस्त्रक्रिया करतात. आशा प्रकारच्या सर्जरीत अनेक मणक्यातील दबाव एकाच शस्त्रक्रियेत कमी करून डिकंप्रेशन केले जाऊ शकते.

रूग्णाला उताणे झोपवून शस्त्रक्रिया केली जाते पाठीच्या पुढचे ट्यूमर काढण्यासाठी. या प्रकारच्या शस्त्रक्रियेत मणक्याचे अंग (वर्टिब्रल बॉडी) काढता येते व त्यामुळे होणारे त्रास थांबवता येतात व त्यामुळे उत्पन्न झालेल्या दोषांची पुनर्रचना करणे शक्य होते. सर्जरीचा हा रस्ता शॉर्ट-सेगमेंट फिक्सेशन डिव्हाइसेसचे अचूक प्लेसमेंट करणयात खूप मदतरूप होतो.

काही छातीच्या (थोरॅसिक) आणि कंबरेच्या (लंबर अथवा सॅक्रल) भागातील ट्यूमर काढणे फार अवघड असू शकते. म्हणून वरील दोन्ही प्रकारच्या शस्त्रक्रिया एका नंतर दुसरी अशा प्रकारे दोन टप्यातही करण्यात येतात. आधी रूग्णाला पालथे झोपवून व नंतर रूग्णाला उताणे झोपवून शस्त्रक्रिया केल्या तर कधी कधी ट्यूमर संपूर्ण पणे काढता येतो.

प्री-ऑपरेटिव्ह एम्बॉलायझेशन

एम्बॉलायझेशन म्हणजे रक्तवाहिन्यांमध्ये अवरोध आणणे. हा उपचार जिथे शस्त्रक्रिया करून ट्यूमर काढणे शक्य अशा सौम्य ट्यूमरच्या उपचारांमध्ये केला जातो. आधीपासून एम्बॉलायझेशन केलेले असले तर शस्त्रक्रिये दरम्यान रक्तस्राव कमी होतो. सर्व मज्जतंतूंना रक्त प्रवाह खूप मुबलक प्रमाणात असतो म्हणून एम्बॉलायझेशन करून रक्तस्राव कमी करण्याचा हा एक प्रयत्न असतो.

प्री-ऑपरेटिव्ह एम्बोलिझेशनचा म्हणजे शस्त्रक्रिया करण्या आगोदर एम्बोलिझेशन करणे. शस्त्रक्रिया करतांना रक्तस्त्राव कमी झाला तर सर्जनचे काम पण थोडे सोपे होते. ही प्रक्रिया कॅथ लॅब मध्ये होते व या प्रक्रियेत जांघेतील धमनीत बारीक कॅथेटर घालतात व कॅथेटरचे टोक रक्तवाहिन्यांमधून ट्यूमरच्या ठिकाणी ढकलले जाते. तिथे एका डिंका सारखा द्रव पदार्थ – एम्बोलाझिंग एजंट – सोडतात व तो ट्यूमरला पोसणाऱ्या रक्त वाहिन्यांना अवरोधित करतो. जेव्हा ट्यूमरला पोसणाऱ्या रक्तवाहिन्याच बंद केल्या जातात, तेव्हा शस्त्रक्रियेदरम्यान रक्तस्राव कमी होतो व त्यामुळे शस्त्रक्रियेची जोखीम व त्यानंतरची कॉम्प्लिकेशन्स कमी होण्यास मदत होते.

स्पाइनल ट्यूमर शस्त्रक्रियेतील धोके

स्पाइनल शस्त्रक्रियेदरम्यान मणक्याचे नुकसान होण्याचा थोडासा धोका असतो. परंतु जर शस्त्रक्रिया केली गेली नाही तर मज्जातंतू किंवा मणक्यांना कायमच्या आपत्तीजनक दुखापतीचा निश्चित धोका असतो.

जर रुग्णाने शस्त्रक्रिया करण्यास नकार दिला आणि गाठ वाढत राहिली तर त्या रुग्णला ट्यूमरच्या वाढीमुळे पक्ष घात होऊ शकतो. अशा रूग्णांना रक्ताच्या धमनीच्या आत गुठळ्या आणि इतर आरोग्याच्या गंभीर गुंतागुंतीच्या आपत्त्यांचा सामना करावा लागतो.

स्पाइनल ट्यूमरसाठी रेडिएशन थेरपी

रेडिएशन थेरपी मुख्यतः मेटास्टॅटिक स्पाइनल ट्यूमरसाठी (इतर ठिकाणांहून पसरलेल्या ट्यूमरसाठी) वापरली जाते. याचा अर्थ शरीरात इतरत्र कॅन्सच्या गाठी झाल्या आणि त्या पाठीच्या कण्यापर्यंत पसरल्या.

कर्करोगाच्या पेशी नष्ट करण्यासाठी, ट्यूमरचा आकार कमी करण्यासाठी आणि सतत मणक्याचे दुखणे कमी करण्यासाठी व तसेच कर्करोगामुळे उद्भवणारी लक्षणे कमी करण्यासाठी रेडिएशन थेरपी वापरतात. यात किरणोत्सर्गी ऊर्जा वापरतात, उदाहरणार्थ एक्स-रे किरण. रेडिएशन थेरपी स्वतंत्रपणे किंवा शस्त्रक्रियेच्या बरोबर वापरली जाऊ शकते. रेडिएशन कर्करोगाच्या पेशींच्या डी.एन.ए.चे नुकसान करून त्यांना नष्ट करते. मिरजेतील समर्थ न्यूरो आणि सुपरस्पेशालिटी हॉस्पिटलमध्ये स्पाइनल ट्यूमरचा शस्त्रक्रिया द्वारे उपचार होऊ शकतो.

स्पाइनल ट्यूमरसाठी किमोथेरपी

किमोथेरपी म्हणजे औषधे वापरून संपूर्ण शरीरातील कर्करोगाच्या पेशी नष्ट करणे. किमोथेरपी स्पाइनल कॉर्ड ट्यूमरच्या उपचारासाठी क्वचितच वापरली जाते. पण जर ट्यूमर कर्करोगाचा असेल आणि वेगाने वाढणारा असेल व ज्यामुळे रोग पाठीच्या कण्याबाहेर पसरण्याचा धोका असेल अशा रूग्णांमध्ये किमोथेरपीचा नक्कीच उपयोग करतात. किमोथेरपी अनेकदा शस्त्रक्रिया किंवा रेडिएशन थेरपी नंतर दिली जाते.

बहुतेक किमोथेरपीची औषधे इंट्राव्हेनस (शिरे द्वारे) दिली जातात. किमोथेरपी नेहमी ‘सायकल्स’ मध्ये दिली जाते; एका सायकल मध्ये औषधे दिल्यानंतर थोडा काळ विश्रांती साठी असतो. त्यानंतर पुन्हा औषधे देतात व पुन्हा रूगणाला विश्रांती साठी थोडा काळ औषधे बंद करतात. 

स्पाइनल ट्यूमरसाठी केमोथेरपीबद्दल येथे अधिक वाचा

स्पाइनल ट्यूमर्सच्या उपचारांच्या परिणामाची अपेक्षा

स्पाइनल ट्यूमर्सच्या उपचाराचा परिणाम रुग्णाचे वय आणि एकूण आरोग्यावर आणि स्पाइनल ट्यूमर सौम्य आहे किंवा घातक आहे, प्राथमिक आहे किंवा मेटास्टॅटिक आहे; यावर अवलंबून असते.

प्राथमिक सौम्य आणि घातक ट्यूमरच्या उपचाराच्या बाबतीत ध्येय एकच असते – म्हणजे ट्यूमर पूर्णपणे काढून टाकणे. यामुळे ट्यूमर बरा होतो, घातकपणा असल्यास घातकपणा आणि त्याची लक्षणे नाहीशी होतात आणि रोग्याच्या मज्जातंतूंची कार्यशीलता कमी होत नाही.

काही प्राथमिक ट्यूमरमध्ये – विशेषत: स्पाइनल कॉर्ड-इंट्रामेड्युलरी ट्यूमर मध्ये – मज्जातंतूंना इजा झाल्याशिवाय संपूर्ण पणे ट्यूमर काढणे (रीसेक्शन) शक्य नसते. त्यामुळे शस्त्रक्रिया करणयात येत नाही. आणि जरी ओपरेशन केले तरी त्याचे परिणाम अपेक्षेप्रमाणे चांगले येऊ शकत नाहीत.

मेटास्टॅटिक [शरीराच्या इतर भागातून मणक्यात पसरलेल्या गाठी] ट्यूमरचे उपचार ध्येय जवळजवळ नेहमीच उपशामक असते, म्हणजे रुग्णाचे दुःखणे कमी करणे व शक्यतो आरामदायक व दीर्घ आयुष्य देणे हे असते.

मणक्याच्या शस्त्रक्रियेमध्ये कोणत्याही शस्त्रक्रिये नंतर होणारी क़ॉम्प्लिकेशन्स होऊ शकतात, उदाहरणार्थ संसर्ग (इन्फेक्शन), रक्तवाहिन्यांमध्ये रक्ताच्या गुठळ्या होणे (डीप व्हेन थ्रोम्बोसीस) वगैरे धोके असतात.

त्या शिवाय प्रौढांमध्ये विविध स्पाइनल ट्यूमरच्या उपचारांसाठी केल्या जाणार्या मणक्याच्या शस्त्रक्रियां मध्ये इतर क़ॉम्प्लिकेशन्स होऊ शकतात.

हे लक्षात घ्यायला पाहिजे की ज्या रुग्णांमध्ये आधीपासून मधुमेह, उच्च रक्तदाब आणि स्टिरॉइड्सचा वापर झालेला आहे, त्यांना इतर रुग्णां पेक्षा क़ॉम्प्लिकेशन्स होण्याची शक्यता जास्त असते.

Spinal Tumor

These occur when a specific part of the brain is not working well because of the tumor. Obviously, the specific symptoms of a brain tumor depend on the location of the tumor in the brain.