लकवा, अर्धांगवायू, पक्षघात वगैरे

Dr. Ravindra Patil on September 23, 2022

Paralysis

लकवा, अर्धांगवायू, पक्षघात वगैरे

By Dr. Ravindra Patil

हे तिन्ही शब्द थोडेफार सारखे आहेत. लकवा म्हणजे आपल्या शरीराच्या काही भागामध्ये स्नायूंचे कार्य कमी होणे. जेव्हा तुमचा मेंदू आणि स्नायूंमधून संदेश जातो तेव्हा काहीतरी चूक होते. लकवा पूर्ण किंवा आंशिक असू शकतो. हा रोग तुमच्या शरीराच्या एका किंवा दोन्ही बाजूंना होऊ शकतो. हा फक्त एका क्षेत्रात देखील होऊ शकतो किंवा ते व्यापक असू शकतो. अर्धांगवायू नेहमी मेंदू किंवा मज्जातंतूंच्या नुकसानाशी संबंधित असतो. लक्षात ठेवा, आपण जे काही करतो, म्हणजे विचार करणे, बोलणे, बघणे, कोणतीही कृती करणे, हे सर्व शेकडो मज्जातंतूंद्वारे व आपल्या मेंदूद्वारे नियंत्रित केले जाते. मेंदूला काही इजा झाली तर अर्धांगवायू होतो, तर मज्जातंतू किंवा पाठीच्या कण्याला झालेल्या नुकसानामुळे अर्धांगवायू तुलनेने लहान भागात होतो.

मेंदूला इजा होण्याची कारणे म्हणजे प्राणवायु न मिळणे, इजा होणे, कॅन्सरमुळे मेंदूवर दाब येणे, रक्तस्त्राव झाल्यामुळे दाब येणे वगैरे.

अर्धांगवायू म्हणजे खरे तर हेमिप्लेजिया, म्हणजे अर्ध्या अंगाचा लकवा. पण लकवा हा शब्द कमी वापरात आहे. पक्षघात म्हणजे डाव्या अथवा उजव्या अर्ध्या शरीराचा लकवा.

अर्धांगवायू ही एक गंभीर स्थिती आहे. अर्धांगवायूवर इलाज नाही. परंतु अर्धांगवायू रोखणे आणि पक्षाघातानंतर पुनर्वसन घडवून आणणे हे अनेक केस मध्ये शक्य असते.

शरीराला मोठ्या प्रमाणावर अर्धांगवायूचा म्हणजेच पक्षघाताचा झटका आला, म्हणजे शरीराच्या डाव्या किंवा उजव्या अर्ध्या भागात लकवा झाला, तरी रुग्ण बरे होतात आणि स्वतःचे जीवन एकटे जगू शकतात. लकव्यातून वाचलेले त्यांचे स्नायू नवीन गोष्टी शिकू शकतात जेणेकरुन रुग्णाला या निरोगी स्नायूंचा उपयोग त्याच्या दैनंदिन क्रियाकलापांसाठी कसा करायचा हे शिकता येते.

अर्धांगवायू, लकवा किंवा पक्षघात कसा होतो आणि त्याचे विविध प्रकार काय आहेत ते पाहू या. सर्वप्रथम अर्धांगवायू बरा होऊ शकतो का ते पाहू. हे प्रश्न आणि उत्तरे तुम्हाला अर्धांगवायूबद्दल बरीच महत्त्वाची माहिती देतील.

पक्षाघात बरा होऊ शकतो का?

सध्या पक्षाघातावर कोणताही इलाज नाही. परंतु वर नमूद केल्या प्रमाणे अनेक रूग्ण बरे होतात. रूग्ण बरा होईल की नाही हे अर्धांगवायूचे कारण आणि प्रकार यावर अवलंबून असते.

तात्पुरता लकवा, जसे की बेल्स पाल्सी किंवा स्ट्रोक उपचारांशिवाय देखील स्वतःहून बरो होऊ शकतो. हेमिप्लेजियाचे रुग्ण हळूहळू त्यांची कार्ये पुनर्प्राप्त करतात. पॅराप्लेजिया आणि क्वाड्रिप्लेजिया मात्र अधिक गंभीर आहेत.

लकव्याचे प्रकार

अर्धांगवायूचे वेगवेगळे प्रकार आहेत. क्वाड्रिप्लेजिया [सर्व चार अंगांचा लकवा], पॅराप्लेजिया [खालच्या अंगाचा लकवा], मोनोप्लेजिया [एका अवयवाचा लकवा], डायप्लेजिया [शरीराच्या सममितीय भागांचा लकवा] आणि अर्धांगवायू [शरीराच्या उजव्या बाजूस अर्धांगवायू किंवा शरीराच्या डाव्या बाजूस अर्धांगवायू].

पक्षाघाताचे सुरुवातीची लक्षणे कोणती?

हेमिप्लेजिया या साठी पक्षाघात हा शब्द वापरत आहोत. चेहऱ्याच्या एका बाजूला अचानक अशक्तपणा, अस्पष्ट बोलणे, चेहऱ्याची एक बाजू ओढली जाणे, शरीराचा अर्धा भाग कमकुवत किंवा हालवता येत नाही आणि हळू हळू हालचाल बंद होऊ शकते. खालचे अंग कमकुवत होऊ शकते किंवा पूर्णपणे हालचाल बंद होते. हा कमकुवतपणा हळूहळू स्नायूंच्या स्पॅस्टिकिटी किंवा कडकपणामध्ये विकसित होऊ शकते. नंतर स्नायू शिथिल होतात.

पक्षाघाताचे मुख्य कारण काय आहे?

बहुतेक वेळा सेरेब्रोव्हस्क्युलर स्ट्रोक हे होय. पाठीच्या कण्याला दुखापत झाली तर पॅराप्लेजिया होऊ शकतो. मानेला इजा झाली तर क्वाड्रिप्लेजिया होतो.

गुइलेन-बॅरे सिंड्रोम मध्ये ही लकवा होतो. हा एक दुर्मिळ ऑटोइम्यून रोग आहे व तो संसर्गामुळे होतो.

जेव्हा चेहऱ्याच्या मज्जातंतूला वायरस संसर्ग होतो किंवा फेसियल नर्वला सूज येते तेव्हा चेहर्याचा लकवा किंवा बेल्स पाल्सी होते. चेहेरा एक बाजू बाजूला खेचला जातो आणि रुग्ण सममितीयपणे हसू शकत नाही. चूळ थुंकण्यातही त्रास होतो.

सेरेब्रोव्हास्कुलर स्ट्रोक मेंदूतील धमन्यांमध्ये रक्तात गाठी होता, (म्हणजे थ्रोम्बोसिस) मुळे होतो, किंवा], एम्बोलिझम [हृदयातून मेंदूत रक्ताची गुठळी जाते] किंवा रक्तस्त्राव म्हणजेच हेमरेज [उच्च रक्तदाब किंवा कमकुवत धमनीच्या भिंती फाटल्यामुळे मेंदूच्या धमनी फुटणे] मुळे होतो.

विष बाधा झाल्यामुळे देखील अचानक पक्षाघात होऊ शकतो. हे साप किंवा कीटक चावल्यानंतर होते.

सेरेब्रोव्हस्कुलर स्ट्रोक कसे टाळायचे?

संतुलित आहार ठेवा, सक्रिय रहा, दिवसातून किमान 30 मिनिटे जमेल तेवढा व्यायाम करा, वर्षातून किमान एक किंवा दोनदा आरोग्य तपासणी (हेल्थ चेक अप) करा. तुमचे कोलेस्टेरॉल, साखर, रक्तदाब आणि शरीराचे वजन मर्यादेत ठेवण्याचा प्रयत्न करा. धूम्रपान सोडा.

हेमिप्लेजिया

हेमिप्लेजिया म्हणजे अर्धांगवायू. हेमिप्लेजिया शरीराच्या उजव्या किंवा डाव्या बाजूला प्रभावित करते. हे मेंदू किंवा स्पाईलन कॉर्डच्या दुखापतीमुळे होते. हेमिप्लेजिया तात्पुरता किंवा कायमचा असू शकतो.

अर्धांगवायूत शरीराच्या एका बाजूला शक्ती कमी होते किंवा हालचाल पूर्णपणे बंद होते. हे सहसा सेरेब्रल गोलार्धातील ज्या बाजूला मेंदूचे नुकसान होते त्याच्या चा विरुद्ध बाजूला लकवा होतो. हेमिप्लेजियामुळे मूत्राशयावर व गूदमार्गावर  नियंत्रण जाऊ शकते, गिळण्यात, श्वास घेण्यास आणि बोलण्यात त्रास होऊ शकतो.

हेमिप्लेजिया आणि हेमिपेरेसिसमध्ये काय फरक आहे?

हेमिपेरेसिस म्हणजे शरीराच्या एका बाजूला सौम्य किंवा आंशिक अशक्तपणा किंवा शक्ती कमी होणे. हेमिप्लेजिया म्हणजे शरीराच्या एका बाजूला शक्ती कमी होणे किंवा लकवा होणे. दोन्हीत फरक फक्त तीव्रतेमध्ये आहे

हेमिप्लेजिया हा स्ट्रोक सारखाच आहे का?

लोक अनेकदा वरील दोन गोष्टीत गोंधळात पडतात. स्ट्रोकमुळे हेमिप्लेजिया म्हणजे पक्षाघात होतो हे लक्षात ठेवणे.

हेमिप्लेजिया असलेली व्यक्ती चालू शकते का?

2015 मध्ये केलेल्या संशोधन अभ्यासात असे आढळून आले की हेमिप्लेजिक रुग्णावर जर अतिशय जलद उपचार केले गेले तर स्वतंत्र चाल साध्य करण्याची 93.8% शक्यता असते. याचाच अर्थ ‘गोल्डन अवर’ मध्ये उपचार मिळणे.

पायांची हालचाल लवकर परत येते पण वरच्या अंगाची हालचाल, संवेदना, शरीराची ढब, मानसिक क्षमता आणि बोलणे वगैरे काही प्रमाणात बरे होऊ शकतात. पहिल्या आठवड्यापासून सातव्या आठवड्यापर्यंत हळुहळु रूग्ण बरे होतात.

हेमिप्लेजियासाठी सर्वोत्तम उपचार कोणता आहे?

सर्वोत्तम हेमिप्लेजियाचे उपचार म्हणजे सतत फिझियोथेरपी द्वारा हलनचलन, व्यायाम वगैरे. लकवा झालेल्या स्नायूंना वारंवार हलवल्याने तुमच्या मेंदूला सिग्नल मिळतात आणि न्यूरोप्लास्टिसिटी सुरू होते. न्यूरोप्लास्टिसिटी वाढवण्यासाठी तुम्ही इलेक्ट्रिकल स्टिम्युलेशन, मानसिक सराव आणि इतर गोष्टी देखील वापरू शकता.

न्यूरोप्लास्टिसिटी म्हणजे काय

कोणत्याही प्रकारच्या अर्धांगवायूनंतर पुनर्प्राप्तीची ही गुरुकिल्ली आहे. ही मज्जासंस्थेची रचना, कार्ये किंवा कनेक्शन पुनर्रचना करून आंतरिक किंवा बाह्य उत्तेजनांना प्रतिसाद म्हणून त्याच्या क्रियाकलाप बदलण्याची क्षमता आहे. याचा अर्थ असा की एक स्नायू किंवा स्नायूंचा समूह पुरेशा पुनर्वसन थेरपीनंतर अर्धांगवायू झालेल्या स्नायूंची क्रिया करतो. हे सर्व केस मध्ये सफळ होत नाही, परंतु बर्याच रुग्णांमध्ये न्यूरोप्लास्टिसिटी किंवा न्यूरल प्लास्टिसिटी कार्यशीलता वाढवून बरे होण्यास मदत करते.

पॅराप्लेजिया

पॅराप्लेजिया म्हणजे कंबर आणि पाय या अवयवांची सर्व किंवा अंशिक कार्यशीलता गुमावणे. हे पाठीच्या कण्याला दुखापत झाल्यानंतर हे होऊ शकते. हे मणक्याचे अस्थिबंधन (फ्रॅक्चर) किंवा स्पाइनल कॉलमच्या गादीला (डिस्कला) झालेल्या इजेमुळे होते. फिझियोथेरपी, औषधोपचार आणि वैद्यकीय उपकरणे वगैरे वापरून पाठीच्या कण्याला दुखापत असलेल्या अनेक लोकांना पुन्हा स्वतंत्र व क्रियाशील जीवन जगता येते. भारतात दरवर्षी दहा लाखांहून कमी पॅराप्लेजियाच्या केसेस होतात. पॅराप्लेजियाबद्दल वाईट गोष्ट अशी आहे: उपचार मदत करू शकतात, परंतु ही स्थिती बरी होऊ शकत नाही.

पॅराप्लेजियाचे मुख्य कारण काय आहे?

पॅराप्लेजिया हा पाठीचा कणा किंवा मेंदूला झालेल्या दुखापतीमुळे होतो. त्यामुळे शरीराच्या खालच्या भागात सिग्नल पोहोचणे थांबते. जेव्हा मेंदू शरीराच्या खालच्या भागात सिग्नल पाठवू शकत नाही, तेव्हा त्याचा परिणाम पॅराप्लेजिया मध्ये होतो. अपघात हे पॅराप्लेजियाचे सर्वाधिक मोठे कारण आहे.

पॅराप्लेजिक चालतात का?

हे पाठीच्या कण्याला झालेल्या दुखापतीच्या प्रमाणात अवलंबून असते. जर स्पायनल कॉर्डला अपूर्ण दुखापत असली तर अंदाजे 80% रुग्ण पुनर्वसन कार्यक्रमानंतर चालण्याच्या उपकरणांच्या मदतीने चालू शकतात. तथापि, पाठीचा कणा पूर्णपणे जखमी असल्यास, चालण्याची शक्यता शून्य आहे.

क्वाड्रिप्लेजिया

यात दोन्ही हात आणि पाय निकामी होतात. पाठीच्या कण्याला दुखापत झाल्यानंतर हातपाय नियंत्रित करण्याची क्षमता दोन घटकांवर अवलंबून असते: तुमच्या पाठीच्या कण्याला कुठे दुखापत झाली आहे आणि दुसरे म्हणजे दुखापत किती तीव्र आहे. मानेच्या कण्याला झालेल्या दुखापतीमुळे क्वाड्रिप्लेजिया होतो, तर पाठीच्या कण्याला दुखापत झाल्यामुळे पॅराप्लेजिया होतो. दोन्ही मध्ये खालच्या अंगांचे, मूत्राशय आणि गूद मार्गावरी नियंत्रणा कमी किंवा बंद होऊ शकते. वर नमूद केल्याप्रमाणे, जर स्पायनल कॉर्डला संपूर्णपणे इजा झाली असेल असे रूग्ण बरे होण्याची शक्यता शून्य आहे.

एखादी व्यक्ती पॅराप्लेजियापासून बरे होऊ शकते का?

पॅराप्लेजियावर कोणताही उपचार नसला तरी थोडा बहूत फरक नक्कीच होऊ शकतो. पण ही एक लांब आणि कठीण प्रक्रिया असू शकते कारण पॅराप्लेजियाच्या रूग्णांना त्यांच्या पॅराप्लेजियाच्या लक्षणांचा सामना करण्यास शिकावे लागते.

समर्थ न्यूरो आणि सुपरस्पेशालिटी हॉस्पिटल मधील डॉक्टर रवींद्र पाटील न्यूरोसर्जन यांना या क्षेत्रात चांगले अनुभव आहेत.

Paralysis

Dr. Ravindra Patil on September 23, 2022

Paralysis

Paralysis

By Dr. Ravindra Patil

Paralysis is the loss of muscle function in part of our body. It happens when something goes wrong with the way messages pass between your brain and muscles. Paralysis can be complete or partial. It can occur on one or both sides of your body. It can also occur in just one area, or it can be widespread. Paralysis is always associated with damage to brain or nerves. Remember, everything we do, from thoughts to speech to vision to action, is controlled by our brain via hundreds of nerves. Damage in the brain results in extensive paralysis, while damage to nerves or spinal cord results in relatively smaller area of paralysis.

Paralysis is a serious condition. There is no cure for paralysis. But preventing paralysis and rehabilitation after paralysis offer great hope in terms of functional recovery.

Even when our body suffers extensive paralysis, say in one half of our body, either left or right, patients do recover and can manage to live on their own. Their muscles which escaped paralysis learn new things so that the patient learns how to use these healthy muscles to do his or her daily activity.

Let us see how paralysis occurs and what are the various types or paralysis and so on. First of all, lets see if paralysis can be cured. These questions and answers will give you a lot of important information about paralysis.

Table of Contents

Can paralysis can be cured?

Currently there is no cure for paralysis. However, depending on the cause and type of the paralysis, patients do experience partial or complete recovery. Temporary paralysis, such as that caused by Bell’s palsy or stroke, may resolve on its own without medical treatment. While hemiplegia patient gradually recover their functions. Paraplegia and Quadriplegia are however, more serious.

Types of paralysis

The different types of paralysis are quadriplegia [all four limb functions affected], paraplegia [lower limb functions affected], monoplegia [one limb functions affected], diplegia [paralysis affecting symmetrical parts of the body] and hemiplegia [either the right side or the left side of the body is affected].

What are the early signs of paralysis?

Sudden weakness on one side of the face, arm/s, slurred speech, half smile on face, half part of the body may become weak and gradually stop being able to move, lower limbs become weak or are totally unable to move. This weakness may slowly develop into spasticity or rigidity of the muscles. Later the muscles become flaccid.

What is the main reason for paralysis?

Most cases of paralysis occur due to cerebrovascular stroke [hemiplegia] or injuries such as spinal cord injury [paraplegia] or a broken neck [quadriplegia].

Guillain-Barré syndrome, which is a rare autoimmune disorder possibly triggered by an infection.

When the facial nerve suffers a viral infection or a swelling, facial palsy or Bell’s palsy results. One side of the face is pulled on the side and the patient can’t smile symmetrically.

Other causes of paralysis include nerve diseases like amyotrophic lateral sclerosis. Autoimmune diseases such as Guillain-Barre syndrome.

Cerebrovascular stroke occurs due to thrombosis [blood clotting inside brain arteries], embolism [clot from the heart lodging in the brain] or haemorrhage [rupture of a brain artery due to high blood pressure or a weak arterial wall] in the brain.

Toxins such as venom or poison may also cause sudden paralysis, especially after snake or insect bites.

How to prevent cerebrovascular stroke?

Maintain a balanced diet, be active, take some exercise for at least 30 minutes a day, get a health check-up done at least once or twice a year. Try and keep your cholesterol, sugar, blood pressure and body weight levels within normal limits. Quit smoking.

Hemiplegia

Hemiplegia is a symptom that involves one-sided paralysis. Hemiplegia affects either the right or left side of your body. It happens because of brain or spinal cord injuries and conditions. Depending on the cause, hemiplegia can be temporary or permanent.

In a case of hemiplegia, there is partial or complete loss of strength leading to paralysis on one side of the body. It is usually the result of brain damage in the cerebral hemisphere, opposite the side of paralysis. Hemiplegia may be caused by several vascular conditions, injuries, infections, and congenital disorders. Hemiplegia may also lead to loss of bladder control, trouble swallowing, breathing, and speaking.

What is difference between hemiplegia and hemiparesis?

Hemiparesis is a mild or partial weakness or loss of strength on one side of the body. Hemiplegia is a severe or complete loss of strength or paralysis on one side of the body. The difference between the two conditions primarily lies in severity

Is hemiplegia the same as stroke?

People often confuse the above two. Hemiplegia [and also hemiparesis] occur because of a stroke.

Can a person with hemiplegia walk?

A research study in 2015 found that hemiplegic patients had a 93.8% chance of achieving independent gait within 6 months, provided the patient was treated very fast after the onset of stroke. This is a result of getting treatment in the ‘Golden Hour’. Recovery is usually best in the lower limb, but upper limb movement, sensation, body image, mental ability, and speech may also recover to some extent. Recovery may begin as early as the first week or as late as the seventh. ‘’

What is the best treatment for hemiplegia?

Overall, the best hemiplegia treatments involve repetitive, passive rehab exercise. Repetitively moving your affected muscles sends signals to your brain and sparks neuroplasticity. You can also use electrical stimulation, mental practice and so on, to boost neuroplasticity.

What is neuroplasticity?

This is the key to recovery after any type of paralysis. It is the ability of the nervous system to change its activity in response to intrinsic or extrinsic stimuli by reorganizing its structure, functions, or connections. It means that a muscle or group of muscles perform activities of paralysed muscles after adequate rehabilitation therapy. It does not always work, but in many patients neuroplasticity or neural plasticity helps in functional recovery.

Paraplegia

Paralysis that affects all or part of the torso, legs and pelvic organs is called paraplegia. It can occur after a spinal cord injury. It’s caused by damage to the vertebrae, ligaments or disks of the spinal column.

Rehabilitation, medication and medical devices allow many people with spinal cord injuries to lead productive, independent lives. There are less than than 1 million cases per year in India.

The bad thing about paraplegia is: treatment can help, but this condition can’t be cured.

What is the main cause of paraplegia?

Paraplegia is caused by injury to spinal cord or brain that stops signals from reaching the lower body. When the brain cannot send signals to the lower body, it results in paralysis. Road accidents are the most common cause of paraplegia.

Can paraplegics walk?

It depends on the amount of injury to the spinal cord. Approximately 80% of patients with incomplete spinal cord injury can walk after a rehabilitation program with a walking device. If however, the spinal cord is totally injured, possibility of walking is nil.

Quadriplegia

Paralysis below the neck, including both arms and legs, is called quadriplegia. The ability to control the limbs after a spinal cord injury depends on two factors: where the injury occurred on your spinal cord and the severity of injury.

Spinal cord Injuries in neck result in quadriplegia, while injuries lower down the spinal cord may result in paraplegia or partial loss of activities of the lower limbs, bladder and bowel control.

As has been mentioned, if the injury to the spinal cord is total, chances of recovery are nil.

Can a person recover from paraplegia?

While there is no known cure for paraplegia, partial recovery can be a long and difficult process as paraplegics learn to cope with their paraplegia symptoms.

Dr. Ravindra Patil Neurosurgeon at Samarth Neuro and Superspeciality Hospital has good experience in this field.

डोळ्यांच्या मागे डोकेदुखी

Dr. Ravindra Patil on September 21, 2022

डोळ्यांच्या मागे डोकेदुखी

By Dr. Ravindra Patil

डोकेदुखी कधीच चांगली वाटत नाही, परंतु डोळ्यांच्या मागे डोकेदुखी तुम्हाला दयनीय बनवू शकते. डोळे दुखणे आणि डोके दुखणे एकत्र येऊ शकते. अशा डोकेदुखीची अनेक कारणे आहेत.

कृपया लक्षात घ्या की जर तुम्हाला तुमच्या डोळ्यांमागे डोकेदुखी वाटत असेल तर याचा अर्थ असा नाही की तुम्हाला डोळ्यांचा रोग आहे. लक्षात ठेवा, आपल्या डोळ्यांच्या मागे मेंदूचा एक भाग असतो आणि डोळ्यांच्या मागे डोकेदुखी ही मेंदूतील गाठीसारखी गंभीर गोष्ट असू शकते.

डोके आणि डोळ्याच्या उजव्या बाजूला डोकेदुखी आणि डोके आणि डोळ्याच्या डाव्या बाजूला डोकेदुखी हे विरुद्ध बाजूंनी समान रोगांचे कारण असू शकतात.

काही प्रकारचे डोकेदुखी अनेक दिवस सतत राहते, तर इतर प्रकारची डोकेदुखी येते आणि जाते. तर काही वेळा डोळ्यांच्या दुखण्यामुळे डोकेदुखी होते.

असेही होऊ शकते की डोकेदुखीमुळे दृष्टी समस्या होऊ शकतात.

डोकेदुखी हे कदाचित जगभरातील मानव जातीत सर्वात अधिक दिसणारे लक्षण आहे. पण चांगली बातमी अशी आहे की बहुतेक डोकेदुखी क्षुल्लक कारणांमुळे होतात आणि एक कप चहा किंवा कॉफी किंवा सामान्य औषधांनी माणूस बरा होऊ शकतो. पण, डोकेदुखी सतत राहिल्यास, तज्ञ न्यूरोसर्जनला भेटण्याची आणि स्वतःची तपासणी करण्याची वेळ आली आहे हे लक्षात ठेवा. कारण मेंदूचे आजार कितीही दुर्मिळ असले तरी ते असण्याची शक्यता असू शकते आणि त्याची तपासणी, निदान आणि सुरुवातीच्या टप्प्यावरच उपचार करणे फार आवश्यक असते.

डोळ्यांशी संबंधित डोकेदुखीची अनेक कारणे असू शकतात. तुम्हाला तुमच्या डोळ्यांच्या मागे वेदना जाणवण्याची काही कारणे येथे देत आहोत.

Table of Contents

सायनस किंवा दबावामुळे होणारी डोकेदुखी

सायनस म्हणजे कवटीच्या हाडांच्या आतील रिकाम्या जागा असतात. या पोकळ्यांमुळे कवटी खूप हलकी होते. त्याच वेळी ह्या सायनस पोकळ्या अशी ठिकाणे आहेत जिथे संसर्ग होतो आणि त्यामुळे खूप वेदना आणि अस्वस्थता येते. सायनस डोकेदुखीचे निदान या वस्तुस्थितीवरून केले जाते की ते सायनसच्या जागीच होतात, जे कपाळावर, डोळ्याभोवती, गालावर इत्यादी असू शकतात. सायनसमध्ये बाहेरच्या हवेशी संबंध ठेवणारी छिद्रे असतात. ही छीद्रे जर बंद झाली तर त्यामुळे सायनसमधील हवा शोषली जाते आणि आंशिक व्हॅक्यूम तयार होते. बाहेरील हवेचा दाब सायनसवर म्हणजेच आपल्या चेहेर्‍यावर दाबतो आणि सायनसच्या आतील व्हॅक्यूममुळे ‘प्रेशर पेन’ म्हणजे दबावामुळे डोक्याचा तो भाग दुखतो.

डोळ्यांच्या वरच्या कपाळात वेदना सामान्यतः फ्रंटल सायनुसायटिसमुळे होते, म्हणजे कपाळावर स्थित फ्रंटल सायनसच्या आत संक्रमण.

कशामुळे होते – सायनुसायटिस (क्रोनिक सायनुसायटिस), सर्दी किंवा ऍलर्जी.

उपचार: ह्युमिडिफायर वापरणे, उबदार शेक घेणे किंवा वेपोरायझर किंवा उकळत्या पाण्याच्या भांड्यातून वाफ घेणे. ओलसर हवेने मदत होऊ शकते. पाण्याची वाफ सायनसच्या आत जाते आणि गुदमरलेली सायनस उघडण्यास मदत करते. काहीं व्यक्तिंना औषधे घेतल्याने आराम मिळतो.

तणाव डोकेदुखी

म्हणजे टेन्शन डोकेदुखी. हा डोकेदुखीचा सर्वात अधिक होणारा प्रकार आहे आणि यामुळे तुमच्या डोळ्यांच्या मागे, तसेच तुमच्या डोक्याच्या एका किंवा दोन्ही बाजूंना आणि तुमच्या मानेपासून खालपर्यंत तुमच्या खांद्यापर्यंत वेदना होऊ शकतात. मानसिक ताण, बैठे काम, कोणत्याही प्रकारच्या स्क्रीनवर जास्त लक्ष केंद्रित केल्याने, मग तो मोबाईल फोन, कॉम्प्युटर किंवा टीव्ही असो, अशा प्रकारची डोकेदुखी होऊ शकते. फोन, कॉम्प्युटर आणि टीव्ही या तिन्ही गोष्टी केवळ अत्यावश्यक नसून जीवनातील गरजेच्या वस्तु आहेत यात शंका नाही. तथापि, ही उपकरणे वापरणे आणि तणावग्रस्त डोकेदुखी न होणे या दोन्हींचा सुवर्णमध्या साधणे हे केवळ आपल्यावर अवलंबून आहे.

कशामुळे होते – अयोग्य स्थितीत बसणे, चालणे, झोप न लागणे, उपाशी राहणे, डिहायड्रेट होणे किंवा संगणकाच्या स्क्रीनकडे जास्त वेळ टक लावून पाहण्याने डोळ्यांवर ताण येणे वगैरे.

उपचार: जर तुम्हाला अधूनमधून तणावाची डोकेदुखी होत असेल, तर डॉक्टर पॅरासिटामॉल किंवा एस्पिरिन सारख्या ओव्हर-द-काउंटर डोकेदुखीची औषधे देऊ शकतात. तुम्ही उबदार शेक, किंवा थंड शेक घ्या, अंधाऱ्या खोलीत बसून किंवा पडून राहवा, चमकते दिवे पाहू नका, किंवा फक्त डोळे मिटून आराम करा. जर तुम्हाला अशा प्रकारची डोकेदुखी वारंवार होत असेल, तर तुम्ही तपासणी आणि उपचारांसाठी वैद्यकीय तज्ञांशी संपर्क करावा.

मायग्रेन डोकेदुखी

या प्रकारची डोकेदुखीत वेदनांशिवाय दृश्य दिसणे, जसे की प्रभामंडल दिसणे किंवा चमकणारे दिवे दिसणे किंवा प्रकाश पाहतांना अतिसंवेदनशील होणे. त्याच बरोबर मळमळ आणि वाहणारे नाक देखील कधीकधी वेदनांसोबत असू शकते. मायग्रेन डोकेदुखीची आणखी बरीच लक्षणे आहेत, जसे की बद्धकोष्ठता, अचानक मूड बदलणे, अन्नाची लालसा, वारंवार तहान लागणे आणि लघवी लागणे, वारंवार जांभया येणे, आभा येणे आणि दृष्टीमध्ये बदल होणे.

कशामुळे होते – नीट झोप न लागणे, तणाव, तेजस्वी दिवे, विशिष्ट अन्न आणि पेय (जसे की अल्कोहोल किंवा चॉकलेट) किंवा विशिष्ट वास येणे वगैरे.

उपचार: मायग्रेनच्या उपचारांसाठी, कधीकधी एक कप चहा किंवा कॉफी पुरेसे असते. इतर लोकांना मायग्रेनच्या उपचारांसाठी डॉक्टरांनी लिहिलेली औषधे आवश्यक असू शकतात.

काचबिंदू (ग्लुकोमा)

डोळा दुखण्याचे एक कारण म्हणजे काचबिंदू (ग्लुकोमा). ६० वर्षांपेक्षा जास्त वयाच्या लोकांमध्ये दृष्टी कमी होण्याचे हे प्रमुख कारण आहे. या रोगात नेत्रगोलकाच्या आत दाब वाढतो आणि ऑप्टिक नर्व्हला नुकसान पोहोचते. डोकेदुखी शिवाय डोळ्यात तीव्र धडधडणारे दुखणे ही काचबिंदूची दोन मुख्य लक्षणे आहेत. अंधुक दृष्टी, डोळा लाल होणे, प्रभामंडल दिसणे आणि मळमळ आणि उलट्या देखील होऊ शकतात. तीव्र काचबिंदू ही वैद्यकीय आणीबाणी (इमरजन्सी) आहे, त्वरित उपचार घेणे आवश्यक असते.

क्लस्टर डोकेदुखी

तुम्हाला अशा प्रकारची डोकेदुखी असल्यास, तुम्हाला तुमच्या डोळ्याभोवती (आणि विशेषतः फक्त एका डोळ्याभोवती) तीव्र वेदना जाणवू शकतात आणि तुमच्या डोळ्यांत पाणीही येऊ शकते. याला “क्लस्टर” डोकेदुखी म्हणायचे कारण असे आहे की ही डोकेदुखी सामान्यतः अनेक दिवस किंवा अनेक आठवडे होत राहते. नंतर ती पुन्हा येण्यापूर्वी काही काळ अजिबात होत नाही. क्लस्टर डोकेदुखी चक्रीय पॅटर्न मध्ये होते. डोकेदुखीच्या सर्वात वेदनादायक प्रकारांपैकी एक म्हणजे क्लस्टर डोकेदुखी. ती साधारणपणे मध्यरात्री तुम्हाला जागी करते आणि तुमच्या डोक्याच्या एका बाजूला एका डोळ्याच्या आसपास तीव्र वेदना होत राहतात.

वारंवार होणारे डोकेदुखीच्या हल्ल्यांना क्लस्टर पीरियड्स म्हणतात. हे हल्ले काही आठवडे ते काही महिने टिकू शकतात. सामान्यतः जेव्हा डोकेदुखी थांबते तेव्हा माफीचा कालावधी येतो. जेव्हा ही डोकेदुखी कमी होते त्या दरम्यान, काही महिने आणि काहीवेळा काही वर्षांपर्यंत डोकेदुखी होतच नाही.

सुदैवाने, क्लस्टर डोकेदुखी दुर्मिळ आहे आणि जीवघेणी नाही. उपचारांमुळे क्लस्टर डोकेदुखीचे हल्ले कमी केले जाऊ शकतात आणि दुखण्याचे प्रमाण कमी होऊ शकते. औषधे क्लस्टर डोकेदुखीची संख्या कमी करू शकतात.

कशामुळे होते – धूम्रपान, दारू पिणे आणि विशिष्ट औषधे यांमुळे होऊ शकते.

उपचार: व्हेरापामिल किंवा प्रेडनिसोन यांसारखी औषधे किंवा ट्रिप्टन्स किंवा लिडोकेन नाकाच्या थेंबांच्या द्वारे . काही लोकांना शुद्ध ऑक्सिजन श्वासात घेतल्याने आराम मिळतो.

ऑप्टिक न्यूरिटिस

ही डोळ्यांच्या मज्जातंतूचा रोग आहे. यामुळे डाव्या डोळ्यात दुखणे आणि डोकेदुखी किंवा उजव्या डोळ्यात दुखणे आणि डोकेदुखी होऊ शकते. यात अंधुक दृष्टी, धूसर दिसणे आणि डोळ्यांच्या हालचाली वेदनादायक होणे असे होते.

डोक्याच्या मागे वेदना होणे

डोक्याच्या मागील बाजूचे क्षेत्र म्हणजे ओक्सीपीटल क्षेत्र. तेथील वेदनांना ओक्सीपीटल न्यूराल्जिया म्हणतात. ही एक अति वेदनादायक स्थिती असते. हे दुखणे अचानक होते व काही सेकंद ते काही मिनिटे टिकते. डॉक्टरांना या स्थितीचे अचूक निदान होणे आवश्यक असते. याच्या अनेक उपचार पद्धती आहेत, ज्यापैकी काही खूप प्रभावी आहेत. NSAIDs आणि antidepressants सारखी विशेष औषधे अशा वेदना कमी करण्यास मदत करू शकतात. वेदना कमी करण्यासाठी मज्जातंतू ब्लॉक (नर्व ब्लॉक) केले जाऊ शकतात.

समर्थ न्यूरो आणि सुपरस्पेशालिटी हॉस्पिटल मधील डॉक्टर रवींद्र पाटील न्यूरोसर्जन यांना या क्षेत्रात चांगले अनुभव आहेत.

Headache behind the Eyes

Dr. Ravindra Patil on September 21, 2022

Headache behind the eyes

Headache behind the Eyes

By Dr. Ravindra Patil

Headache never feels good, but a headache behind the eyes can make you miserable. Eye pain and Headaches can occur together. There are many reasons for such headaches.

Please note that if you feel a headache behind your eyes, it does not mean that you have an eye problem. Remember, there is a part of the brain behind our eyes, and headache behind the eyes may be something serious like a brain tumour.

Headache on right side of head and eye and Headache on left side of head and eye may be cause of the same diseases, but on the opposite sides.

Some types of headaches are continuous for days, while others just come and go. While some times eye pain causes headache.  

Also, it’s also very much possible that this type of headaches could cause vision problems too.

Headache is perhaps the commonest symptom in human beings all through out the world. But the good news is that most headaches are caused by trivial reasons and can be cured by a cup of tea or coffee or over the counter medicines. However, if a headache persists, it is time to see a specialist neurosurgeon and get yourself checked. Remember, howsoever rare it may be, there may be a possibility of a brain disease and it is very wise to get it checked, diagnosed and treated at an early stage.

Headache associated with the eyes may have many reasons. Here are some reasons you may be feeling pain behind your eyes.

Table of Contents

Sinus or Pressure Headaches

Sinuses are empty spaces inside the skull bones. These cavities make the skull very light. At the same time these sinus cavities are places where infection occurs and causes a lot of pain and discomfort. Sinus headaches are diagnosed by the fact that they occur exactly at the site of the sinus, which could be in the forehead, around the eyes, in the cheeks and so on. The openings into the sinuses are blocked and so the air inside the sinuses is absorbed creating partial vacuum. The air pressure outside presses on the sinuses and causes ‘pressure pain’ because of the vacuum inside the sinus.

Pain in forehead above eyes is usually because of frontal sinusitis, meaning infection inside the frontal sinuses located in the forehead.

Triggers include sinusitis (including chronic sinusitis), colds, or allergies.

Treatment: Using a humidifier, warm compress, or breathing in warm, moist air from a vaporizer or pot of boiling water can help. the water vapour goes inside the sinuses and helps open the chocked sinus openings. Some people get relief by taking cold medications.

Tension Headaches

These is the most common type of headache, and may cause pain behind your eyes, as well as on one or both sides of your head and from your neck down to your shoulders. Mental stress, sedentary work, too much focus on any type of screen, be it a mobile phone, computer or TV, may lead to such headaches. No doubt all three, that is phones, computers and TVs are not only essential but a necessity of life. However, it is up to us to manage both, using these devices and not getting tension headaches.

Triggers for tension headaches include poor posture, lack of sleep, being hungry, being dehydrated or eye strain from staring too long at a computer screen.

Treatments: If you have an occasional tension headache, doctors may recommend an over-the-counter headache medicine, such as paracetamol or aspirin. You can also try a warm compress, a cold compress, sitting or lying down in a dark room without flickering lights or merely resting with your eyes closed. If you have these types of headaches too frequently, it is time that you consulted a specialist for investigations and treatment.

Migraine Headaches

These types of headaches are known for being accompanied by both pain and visual symptoms, such as seeing a halo or flashing lights, or being extra sensitive to light. Nausea and a runny nose can also sometimes accompany the pain. There are many more symptoms of migraine headaches, like Constipation, Mood swings, Food cravings, Increased thirst and urination, Frequent yawning, Aura- symptoms of the nervous system experienced before or during the migraine and Changes in vision.

Triggers include not sleeping well, feeling stressed, bright lights, certain food and drink (such as alcohol or chocolate) or certain smells.

For treating migraines, a cup of tea or coffee is sometimes enough. Other people may need prescription medicines for the treatment of migraine.

Glaucoma

One of the eye pain causes is Glaucoma. It is a leading cause of vision loss in people older than 60. Pressure inside the eyeball increases and damages the optic nerve. Severe, throbbing eye pain combined with headache are two common symptoms of Glaucoma. Blurry vision, eye redness, seeing halos, and nausea and vomiting may also occur. Acute Glaucoma is a medical emergency, it is best to seek urgent treatment.

Cluster Headaches

If you have this kind of headache, you may feel extreme pain around your eyes (and particularly around just one eye) and your eyes may also feel watery. The name “cluster” has to do with the fact that these headaches usually show up several times for days or weeks, then disappear for a time before you have them again. Cluster headaches, which occur in cyclical patterns or cluster periods, are one of the most painful types of headache. A cluster headache commonly awakens you in the middle of the night with intense pain in or around one eye on one side of your head.

Bouts of frequent attacks, known as cluster periods, can last from weeks to months, usually followed by remission periods when the headaches stop. During remission, no headaches occur for months and sometimes even years.

Fortunately, cluster headache is rare and not life-threatening. Treatments can make cluster headache attacks shorter and less severe. In addition, medications can reduce the number of cluster headaches you have.

Triggers include smoking, alcohol, and certain medications.

Treatments are by medications like verapamil or prednisone, or injections of triptans or lidocaine nose drops. Some people find relief from breathing pure oxygen.

Optic Neuritis

It is the inflammation of the optic nerve, and it can cause left eye pain and headache and right eye pain and headache. Blurred vision, dim vision, and painful eye movements also occur.

Back of the Head Pain

The back side of the head is called the Occipital region and pain there is called occipital neuralgia. It is a painful condition. It comes all of a sudden, lasts for a few seconds to a few minutes. It is paramount that physicians understand the differential diagnosis for this condition and specific diagnostic criteria. There are multiple treatment modalities, several of which have well-established efficacy in treating this condition.

Special medicines like NSAIDs and antidepressants may help reduce such pain. Nerve blocks can be done to alleviate pain.

Dr. Ravindra Patil Neurosurgeon at Samarth Neuro and Superspeciality Hospital has good experience in this field.