लकवा, अर्धांगवायू, पक्षघात वगैरे
लकवा, अर्धांगवायू, पक्षघात वगैरे
By Dr. Ravindra Patil
हे तिन्ही शब्द थोडेफार सारखे आहेत. लकवा म्हणजे आपल्या शरीराच्या काही भागामध्ये स्नायूंचे कार्य कमी होणे. जेव्हा तुमचा मेंदू आणि स्नायूंमधून संदेश जातो तेव्हा काहीतरी चूक होते. लकवा पूर्ण किंवा आंशिक असू शकतो. हा रोग तुमच्या शरीराच्या एका किंवा दोन्ही बाजूंना होऊ शकतो. हा फक्त एका क्षेत्रात देखील होऊ शकतो किंवा ते व्यापक असू शकतो. अर्धांगवायू नेहमी मेंदू किंवा मज्जातंतूंच्या नुकसानाशी संबंधित असतो. लक्षात ठेवा, आपण जे काही करतो, म्हणजे विचार करणे, बोलणे, बघणे, कोणतीही कृती करणे, हे सर्व शेकडो मज्जातंतूंद्वारे व आपल्या मेंदूद्वारे नियंत्रित केले जाते. मेंदूला काही इजा झाली तर अर्धांगवायू होतो, तर मज्जातंतू किंवा पाठीच्या कण्याला झालेल्या नुकसानामुळे अर्धांगवायू तुलनेने लहान भागात होतो.
मेंदूला इजा होण्याची कारणे म्हणजे प्राणवायु न मिळणे, इजा होणे, कॅन्सरमुळे मेंदूवर दाब येणे, रक्तस्त्राव झाल्यामुळे दाब येणे वगैरे.
अर्धांगवायू म्हणजे खरे तर हेमिप्लेजिया, म्हणजे अर्ध्या अंगाचा लकवा. पण लकवा हा शब्द कमी वापरात आहे. पक्षघात म्हणजे डाव्या अथवा उजव्या अर्ध्या शरीराचा लकवा.
अर्धांगवायू ही एक गंभीर स्थिती आहे. अर्धांगवायूवर इलाज नाही. परंतु अर्धांगवायू रोखणे आणि पक्षाघातानंतर पुनर्वसन घडवून आणणे हे अनेक केस मध्ये शक्य असते.
शरीराला मोठ्या प्रमाणावर अर्धांगवायूचा म्हणजेच पक्षघाताचा झटका आला, म्हणजे शरीराच्या डाव्या किंवा उजव्या अर्ध्या भागात लकवा झाला, तरी रुग्ण बरे होतात आणि स्वतःचे जीवन एकटे जगू शकतात. लकव्यातून वाचलेले त्यांचे स्नायू नवीन गोष्टी शिकू शकतात जेणेकरुन रुग्णाला या निरोगी स्नायूंचा उपयोग त्याच्या दैनंदिन क्रियाकलापांसाठी कसा करायचा हे शिकता येते.
अर्धांगवायू, लकवा किंवा पक्षघात कसा होतो आणि त्याचे विविध प्रकार काय आहेत ते पाहू या. सर्वप्रथम अर्धांगवायू बरा होऊ शकतो का ते पाहू. हे प्रश्न आणि उत्तरे तुम्हाला अर्धांगवायूबद्दल बरीच महत्त्वाची माहिती देतील.
पक्षाघात बरा होऊ शकतो का?
सध्या पक्षाघातावर कोणताही इलाज नाही. परंतु वर नमूद केल्या प्रमाणे अनेक रूग्ण बरे होतात. रूग्ण बरा होईल की नाही हे अर्धांगवायूचे कारण आणि प्रकार यावर अवलंबून असते.
तात्पुरता लकवा, जसे की बेल्स पाल्सी किंवा स्ट्रोक उपचारांशिवाय देखील स्वतःहून बरो होऊ शकतो. हेमिप्लेजियाचे रुग्ण हळूहळू त्यांची कार्ये पुनर्प्राप्त करतात. पॅराप्लेजिया आणि क्वाड्रिप्लेजिया मात्र अधिक गंभीर आहेत.
लकव्याचे प्रकार
अर्धांगवायूचे वेगवेगळे प्रकार आहेत. क्वाड्रिप्लेजिया [सर्व चार अंगांचा लकवा], पॅराप्लेजिया [खालच्या अंगाचा लकवा], मोनोप्लेजिया [एका अवयवाचा लकवा], डायप्लेजिया [शरीराच्या सममितीय भागांचा लकवा] आणि अर्धांगवायू [शरीराच्या उजव्या बाजूस अर्धांगवायू किंवा शरीराच्या डाव्या बाजूस अर्धांगवायू].
पक्षाघाताचे सुरुवातीची लक्षणे कोणती?
हेमिप्लेजिया या साठी पक्षाघात हा शब्द वापरत आहोत. चेहऱ्याच्या एका बाजूला अचानक अशक्तपणा, अस्पष्ट बोलणे, चेहऱ्याची एक बाजू ओढली जाणे, शरीराचा अर्धा भाग कमकुवत किंवा हालवता येत नाही आणि हळू हळू हालचाल बंद होऊ शकते. खालचे अंग कमकुवत होऊ शकते किंवा पूर्णपणे हालचाल बंद होते. हा कमकुवतपणा हळूहळू स्नायूंच्या स्पॅस्टिकिटी किंवा कडकपणामध्ये विकसित होऊ शकते. नंतर स्नायू शिथिल होतात.
पक्षाघाताचे मुख्य कारण काय आहे?
बहुतेक वेळा सेरेब्रोव्हस्क्युलर स्ट्रोक हे होय. पाठीच्या कण्याला दुखापत झाली तर पॅराप्लेजिया होऊ शकतो. मानेला इजा झाली तर क्वाड्रिप्लेजिया होतो.
गुइलेन-बॅरे सिंड्रोम मध्ये ही लकवा होतो. हा एक दुर्मिळ ऑटोइम्यून रोग आहे व तो संसर्गामुळे होतो.
जेव्हा चेहऱ्याच्या मज्जातंतूला वायरस संसर्ग होतो किंवा फेसियल नर्वला सूज येते तेव्हा चेहर्याचा लकवा किंवा बेल्स पाल्सी होते. चेहेरा एक बाजू बाजूला खेचला जातो आणि रुग्ण सममितीयपणे हसू शकत नाही. चूळ थुंकण्यातही त्रास होतो.
सेरेब्रोव्हास्कुलर स्ट्रोक मेंदूतील धमन्यांमध्ये रक्तात गाठी होता, (म्हणजे थ्रोम्बोसिस) मुळे होतो, किंवा], एम्बोलिझम [हृदयातून मेंदूत रक्ताची गुठळी जाते] किंवा रक्तस्त्राव म्हणजेच हेमरेज [उच्च रक्तदाब किंवा कमकुवत धमनीच्या भिंती फाटल्यामुळे मेंदूच्या धमनी फुटणे] मुळे होतो.
विष बाधा झाल्यामुळे देखील अचानक पक्षाघात होऊ शकतो. हे साप किंवा कीटक चावल्यानंतर होते.
सेरेब्रोव्हस्कुलर स्ट्रोक कसे टाळायचे?
संतुलित आहार ठेवा, सक्रिय रहा, दिवसातून किमान 30 मिनिटे जमेल तेवढा व्यायाम करा, वर्षातून किमान एक किंवा दोनदा आरोग्य तपासणी (हेल्थ चेक अप) करा. तुमचे कोलेस्टेरॉल, साखर, रक्तदाब आणि शरीराचे वजन मर्यादेत ठेवण्याचा प्रयत्न करा. धूम्रपान सोडा.
हेमिप्लेजिया
हेमिप्लेजिया म्हणजे अर्धांगवायू. हेमिप्लेजिया शरीराच्या उजव्या किंवा डाव्या बाजूला प्रभावित करते. हे मेंदू किंवा स्पाईलन कॉर्डच्या दुखापतीमुळे होते. हेमिप्लेजिया तात्पुरता किंवा कायमचा असू शकतो.
अर्धांगवायूत शरीराच्या एका बाजूला शक्ती कमी होते किंवा हालचाल पूर्णपणे बंद होते. हे सहसा सेरेब्रल गोलार्धातील ज्या बाजूला मेंदूचे नुकसान होते त्याच्या चा विरुद्ध बाजूला लकवा होतो. हेमिप्लेजियामुळे मूत्राशयावर व गूदमार्गावर नियंत्रण जाऊ शकते, गिळण्यात, श्वास घेण्यास आणि बोलण्यात त्रास होऊ शकतो.
हेमिप्लेजिया आणि हेमिपेरेसिसमध्ये काय फरक आहे?
हेमिपेरेसिस म्हणजे शरीराच्या एका बाजूला सौम्य किंवा आंशिक अशक्तपणा किंवा शक्ती कमी होणे. हेमिप्लेजिया म्हणजे शरीराच्या एका बाजूला शक्ती कमी होणे किंवा लकवा होणे. दोन्हीत फरक फक्त तीव्रतेमध्ये आहे
हेमिप्लेजिया हा स्ट्रोक सारखाच आहे का?
लोक अनेकदा वरील दोन गोष्टीत गोंधळात पडतात. स्ट्रोकमुळे हेमिप्लेजिया म्हणजे पक्षाघात होतो हे लक्षात ठेवणे.
हेमिप्लेजिया असलेली व्यक्ती चालू शकते का?
2015 मध्ये केलेल्या संशोधन अभ्यासात असे आढळून आले की हेमिप्लेजिक रुग्णावर जर अतिशय जलद उपचार केले गेले तर स्वतंत्र चाल साध्य करण्याची 93.8% शक्यता असते. याचाच अर्थ ‘गोल्डन अवर’ मध्ये उपचार मिळणे.
पायांची हालचाल लवकर परत येते पण वरच्या अंगाची हालचाल, संवेदना, शरीराची ढब, मानसिक क्षमता आणि बोलणे वगैरे काही प्रमाणात बरे होऊ शकतात. पहिल्या आठवड्यापासून सातव्या आठवड्यापर्यंत हळुहळु रूग्ण बरे होतात.
हेमिप्लेजियासाठी सर्वोत्तम उपचार कोणता आहे?
सर्वोत्तम हेमिप्लेजियाचे उपचार म्हणजे सतत फिझियोथेरपी द्वारा हलनचलन, व्यायाम वगैरे. लकवा झालेल्या स्नायूंना वारंवार हलवल्याने तुमच्या मेंदूला सिग्नल मिळतात आणि न्यूरोप्लास्टिसिटी सुरू होते. न्यूरोप्लास्टिसिटी वाढवण्यासाठी तुम्ही इलेक्ट्रिकल स्टिम्युलेशन, मानसिक सराव आणि इतर गोष्टी देखील वापरू शकता.
न्यूरोप्लास्टिसिटी म्हणजे काय
कोणत्याही प्रकारच्या अर्धांगवायूनंतर पुनर्प्राप्तीची ही गुरुकिल्ली आहे. ही मज्जासंस्थेची रचना, कार्ये किंवा कनेक्शन पुनर्रचना करून आंतरिक किंवा बाह्य उत्तेजनांना प्रतिसाद म्हणून त्याच्या क्रियाकलाप बदलण्याची क्षमता आहे. याचा अर्थ असा की एक स्नायू किंवा स्नायूंचा समूह पुरेशा पुनर्वसन थेरपीनंतर अर्धांगवायू झालेल्या स्नायूंची क्रिया करतो. हे सर्व केस मध्ये सफळ होत नाही, परंतु बर्याच रुग्णांमध्ये न्यूरोप्लास्टिसिटी किंवा न्यूरल प्लास्टिसिटी कार्यशीलता वाढवून बरे होण्यास मदत करते.
पॅराप्लेजिया
पॅराप्लेजिया म्हणजे कंबर आणि पाय या अवयवांची सर्व किंवा अंशिक कार्यशीलता गुमावणे. हे पाठीच्या कण्याला दुखापत झाल्यानंतर हे होऊ शकते. हे मणक्याचे अस्थिबंधन (फ्रॅक्चर) किंवा स्पाइनल कॉलमच्या गादीला (डिस्कला) झालेल्या इजेमुळे होते. फिझियोथेरपी, औषधोपचार आणि वैद्यकीय उपकरणे वगैरे वापरून पाठीच्या कण्याला दुखापत असलेल्या अनेक लोकांना पुन्हा स्वतंत्र व क्रियाशील जीवन जगता येते. भारतात दरवर्षी दहा लाखांहून कमी पॅराप्लेजियाच्या केसेस होतात. पॅराप्लेजियाबद्दल वाईट गोष्ट अशी आहे: उपचार मदत करू शकतात, परंतु ही स्थिती बरी होऊ शकत नाही.
पॅराप्लेजियाचे मुख्य कारण काय आहे?
पॅराप्लेजिया हा पाठीचा कणा किंवा मेंदूला झालेल्या दुखापतीमुळे होतो. त्यामुळे शरीराच्या खालच्या भागात सिग्नल पोहोचणे थांबते. जेव्हा मेंदू शरीराच्या खालच्या भागात सिग्नल पाठवू शकत नाही, तेव्हा त्याचा परिणाम पॅराप्लेजिया मध्ये होतो. अपघात हे पॅराप्लेजियाचे सर्वाधिक मोठे कारण आहे.
पॅराप्लेजिक चालतात का?
हे पाठीच्या कण्याला झालेल्या दुखापतीच्या प्रमाणात अवलंबून असते. जर स्पायनल कॉर्डला अपूर्ण दुखापत असली तर अंदाजे 80% रुग्ण पुनर्वसन कार्यक्रमानंतर चालण्याच्या उपकरणांच्या मदतीने चालू शकतात. तथापि, पाठीचा कणा पूर्णपणे जखमी असल्यास, चालण्याची शक्यता शून्य आहे.
क्वाड्रिप्लेजिया
यात दोन्ही हात आणि पाय निकामी होतात. पाठीच्या कण्याला दुखापत झाल्यानंतर हातपाय नियंत्रित करण्याची क्षमता दोन घटकांवर अवलंबून असते: तुमच्या पाठीच्या कण्याला कुठे दुखापत झाली आहे आणि दुसरे म्हणजे दुखापत किती तीव्र आहे. मानेच्या कण्याला झालेल्या दुखापतीमुळे क्वाड्रिप्लेजिया होतो, तर पाठीच्या कण्याला दुखापत झाल्यामुळे पॅराप्लेजिया होतो. दोन्ही मध्ये खालच्या अंगांचे, मूत्राशय आणि गूद मार्गावरी नियंत्रणा कमी किंवा बंद होऊ शकते. वर नमूद केल्याप्रमाणे, जर स्पायनल कॉर्डला संपूर्णपणे इजा झाली असेल असे रूग्ण बरे होण्याची शक्यता शून्य आहे.
एखादी व्यक्ती पॅराप्लेजियापासून बरे होऊ शकते का?
पॅराप्लेजियावर कोणताही उपचार नसला तरी थोडा बहूत फरक नक्कीच होऊ शकतो. पण ही एक लांब आणि कठीण प्रक्रिया असू शकते कारण पॅराप्लेजियाच्या रूग्णांना त्यांच्या पॅराप्लेजियाच्या लक्षणांचा सामना करण्यास शिकावे लागते.
समर्थ न्यूरो आणि सुपरस्पेशालिटी हॉस्पिटल मधील डॉक्टर रवींद्र पाटील न्यूरोसर्जन यांना या क्षेत्रात चांगले अनुभव आहेत.