मुलांमध्ये डोक्याला गंभीर इजा

By Dr. Ravindra Patil

डोक्याला झालेली इजा अथवा दुखापत धोकादायक असते, मग ते प्रौढ व्यक्तिंमध्ये असो किंवा मुलांमध्ये असो. कधीकधी डोक्याची इजा जीवघेणी असु शकते. डोक्याच्या प्रत्येक दुखापतीचा गांभीर्याने विचार करणे आणि त्यातील धोकादायक लक्षणांकडे लक्ष देणे गरजेचे आहे. डोक्याच्या इजेची शंका असल्यास वैद्यकीय मदत जरूर घ्या.

हा लेख मुलांच्या डोक्याच्या दुखापतींवर लक्ष केंद्रित करतो. जेव्हा बाळ रांगणे, चालते आणि धावणे सुरू करते, तेव्हापासून त्याला किंवा तिला इजा होण्याची शक्यता असते. जसजशी मुले मोठी होतात, तसतसे त्यांच्या डोक्याला दुखापत होण्याची शक्यता असते कारण ते खूप सक्रिय असतात. खेळामुळे कधीकधी डोक्याला दुखापत होते. त्यामुळे तुमच्या मुलाच्या डोक्याला काही दुखापत झाल्यास, वैद्यकीय मदत घ्या. प्रस्तुत करत आहोत सामान्य प्रश्न, की जे पालक त्यांच्या मुलाच्या डोक्याला दुखापत झाल्यावर आम्हाला विचारतात.

Table of Contents

डोक्याला दुखापत झाल्यानंतर किती वेळाने लक्षणे दिसू शकतात?

डोक्याला दुखापत झाल्यामुळे संज्ञानात्मक कमजोरी होऊ शकते. चिन्हे आणि लक्षणे लगेच किंवा 24 तासांच्या आत दिसू शकतात किंवा दुखापतीनंतर काही दिवस किंवा आठवडे गेल्यावर दिसू शकतात. कधीकधी लक्षणे सूक्ष्म असतात.

डोक्यावर एखादा दणका लागला तर तो गंभीर आहे की नाही हे कसे समजेल?

जर डोक्याला लागलेला दणका गंभीर असला, तर खालील लक्षणे येऊ शकतात:

• दृष्टी कमी होणे.
• अस्पष्ट भाषण किंवा निरर्थक शब्द.
• भाषा समजण्यास असमर्थता.
• सर्वात तीव्र डोकेदुखी.

लहान मुले त्यांच्या वेदना व्यक्त करू शकत नाहीत, म्हणून ती डोक्याच्या गंभीर इजेनंतर सतत रडतील.

डोक्याला दुखापत सौम्य किंवा गंभीर आहे हे कसे कळते?

दुखापतीच्या तीन ग्रेड आहेत:

ग्रेड 1: सौम्य, 15 मिनिटांपेक्षा कमी काळ लक्षणे टिकतात, चेतना कमी होत नाही.

ग्रेड 2: मध्यम, 15 मिनिटांपेक्षा जास्त काळ लक्षणे टिकतात, चेतना नष्ट होत नाही.

ग्रेड 3: गंभीर, ज्यामध्ये बाळ किंवा मूल चेतना गमावते. कधीकधी मुले फक्त काही सेकंदांसाठी चेतना गमावतात.

मुलांमध्ये डोक्याला गंभीर दुखापत झाल्याने मानसिक आजार होतो का?

आघाताने बुद्धिमत्तेवर परिणाम होतोच असे नाही. बुद्धिमत्ता हा एक स्थिर गुणधर्म आहे ज्यामध्ये संज्ञानात्मक कार्याच्या अनेक पैलूंचा समावेश आहे. काही रूग्णांमध्ये, आघातानंतर मेंदू इजा होण्यापूर्वी जसे कार्य करू शकत होता तसे कार्य करू शकत नाही.

डोक्याला दुखापत झाल्यास मानसिक आजार होऊ शकतो का?

एका नवीन अभ्यासात असे दिसून आले आहे की 5 पैकी 1 व्यक्तींना सौम्य वेदनादायक मेंदूच्या दुखापतीनंतर सहा महिन्यांपर्यंत मानसिक आरोग्याची लक्षणे दिसू शकतात. याचा अर्थ असा की डोक्याला दुखापत झालेल्या मुलांसाठी फॉलो-अप काळजी घेणे आवश्यक आहे.

जुन्या डोक्याच्या दुखापतीमुळे समस्या उद्भवू शकतात का?

वारंवार डोके दुखापत, शारीरिक शोषण, कार अपघात आणि अनेक वेळा किंवा सतत पडणे यामुळे दुष्परिणाम होऊ शकतात. मुलाला नंतरच्या आयुष्यात क्रॉनिक ट्रॉमॅटिक एन्सेफॅलोपॅथी [CTE] होण्याचा धोका असू शकतो. CTE आणि संबंधित डोक्याच्या दुखापतीमुळे अल्पकालीन स्मृती समस्या आणि तर्कशुद्ध निर्णय आणि निर्णय घेण्यात अडचण येऊ शकते.

मंद मेंदूतील रक्तस्रावाची लक्षणे कोणती?

मेंदूमध्ये अधिक रक्त किंवा मेंदू आणि कवटीच्या मधील अरुंद जागा भरल्यामुळे, इतर चिन्हे आणि लक्षणे दिसू शकतात, जसे की: सुस्ती आणि फेफरे. डोक्याला मार लागल्यावर खालील लक्षणे असल्यास तत्काळ वैद्यकीय मदत घ्या.

• मूल चेतना गमावते.
• सतत डोकेदुखी असते.
• मुलाला सतत उलट्याहोतात, अशक्तपणायेतो, अंधुक दृष्टी होते व मूल अस्थिरता अनुभवते.

सीटी स्कॅनमध्ये डोक्याला जुनी दुखापत दिसून येईल का?

आरोग्य सेवा प्रदाते मार्गदर्शक तत्त्वांचे पालन करतात ज्यात केवळ कवटीच्या फ्रॅक्चर किंवा मेंदूमध्ये रक्तस्त्राव होण्याचा धोका जास्त असलेल्या रुग्णांसाठी सीटी स्कॅन करण्याची शिफारस केली जाते. डोक्याला दुखापत झालेल्या बहुतेक लोकांना यापैकी कोणतीही समस्या नसते आणि सीटी स्कॅनमध्ये साधे दुखापत दिसून येत नाही.

डोक्याला दुखापत झाल्यानंतर सीटी स्कॅन करावे लागेल का?

तुमची कवटी फ्रॅक्चर झाली आहे किंवा मेंदूमध्ये रक्तस्त्राव झाला आहे असे डॉक्टरांना वाटत असल्यास सीटी स्कॅन ही सामान्यतः वापरण्यासाठी सर्वोत्तम पहिली चाचणी असते. तुमच्या डॉक्टरांनी लक्षणे शोधून अपघाताबद्दल विचारले पाहिजे.

डोक्याला दुखापत झाल्यानंतर किती दिवस उलट्या होतात?

डोक्याला दुखापत झाल्यानंतर अनेक दिवस किंवा आठवडे उलट्या होऊ शकतात, हे दुखापत किती गंभीर आहे यावर अवलंबून असते. तथापि, जसजसा वेळ जातो तसतसे त्याची वारंवारता कमी झाली पाहिजे. जर ते कमी होत नसेल तर आपण ताबडतोब वैद्यकीय मदत घ्यावी.

माझे लहान मूल पडल्यानंतर ठीक आहे की नाही हे मला कसे कळेल?

जर एखाद्या मुलाचे वय दोन वर्षांपेक्षा कमी असेल आणि तीन फुटांपेक्षा जास्त उंचीवरून ते पडले असेल किंवा मुलाचे वय दोन वर्षांपेक्षा जास्त असेल आणि ते पाच फुटांपेक्षा जास्त उंचीवरून पडले असेल, तर मेंदूच्या रुग्णालयात जाण्याची शिफारस केली जाते. लक्षात ठेवा, मुलांना नेमके कसे वाटते आणि त्यांना काय होत आहे हे सांगता येत नाही.

एखाद्या लहान मुलाच्या डोक्याला मारल्याने मेंदूला इजा होऊ शकते का?

डोक्याला झालेली दुखापत ही दणका, जखम (आजळ) किंवा डोक्याला कापल्यासारखी सौम्य असू शकते. किंवा ते आघात, खोल कट किंवा उघडी जखम, कवटीची हाडे तुटणे, अंतर्गत रक्तस्त्राव किंवा मेंदूचे नुकसान असू शकते. डोके दुखापत हे मुलांमध्ये अपंगत्व आणि मृत्यूचे सर्वात सामान्य कारण आहे. त्यामुळे डोक्याला दुखापत झाल्यास त्यांना तज्ञांच्या तपासणी व उपचारांचा लाभ दिला पाहिजे.

मेंदूच्या दुखापतीमुळे व्यक्तिमत्त्वात विकार होऊ शकतो का?

आघातजन्य मेंदूच्या दुखापती [TBI – Traumatic Brain Injuries] यामुळे वर्तणुकीशी संबंधित समस्या आणि व्यक्तिमत्व विकार [PD – Personality Disorders] होऊ शकतात. टीबीआय नंतरचे सर्वात सामान्य पीडी हे होते. यात सीमारेषेवर असलेले पॅरानॉइड, ऑबसेसीव-कंपल्सिव्ह आणि नार्सिसिस्टिक असे विकार होऊ शकतात. पुरुषांना असामाजिक PD आणि नार्सिसिस्टिक PD चे निदान होण्याची शक्यता जास्त असते.

आघातानंतर तुम्हाला एडी.एच.डी. होऊ शकते का?

ADHD म्हणजे अटेन्शन-डेफिसिट हायपरएक्टिव्हिटी डिसऑर्डर. जर या रोगाची मुलामध्ये लहानपणापासूनच लक्षणे असतील आणि लहानपणापासूनच आघात होण्याचा इतिहास असेल, तर एडीएचडी आणि पोस्ट-कन्कशन सिंड्रोम दोन्ही होणे शक्य आहे. जर मुलाची लक्षणे बालपणात अस्तित्त्वात असतील परंतु प्रौढपणात डोक्याला दुखापत झाल्यानंतर ती अधिकच बिघडली, तर एडीएचडी आणि पोस्ट-कन्कशन सिंड्रोम असे दोन्ही होणे शक्य आहे.

मेंदूच्या दुखापतींचा वर्तनावर कसा परिणाम होतो?

मेंदूच्या दुखापतींचा व्यक्तिच्या वर्तनावर महत्त्वपूर्ण परिणाम होऊ शकतो. यात आवेग नियंत्रण आणि आत्म-जागरूकतेवर परिणाम होऊ शकतो. हे परिणाम मेंदूच्या त्या भागांना झालेल्या नुकसानीमुळे उद्भवतात की जे भाग भावना आणि आवेगांचे नियमन करतात आणि त्यात राग, आवेगपूर्ण वर्तन, आत्मकेंद्रितता, दुर्बल जागरूकता आणि हिंसा यांचा समावेश होतो.

डोक्याच्या दुखापतीची सर्वात सामान्य गुंतागुंत कोणती आहे?

TBIs शी संबंधित सर्वात सामान्य अल्प-मुदतीच्या गुंतागुंतींमध्ये संज्ञानात्मक कमजोरी, संवेदी प्रक्रिया आणि संप्रेषणातील अडचणी, त्वरित फेफरे, हायड्रोसेफ्लस, सेरेब्रोस्पाइनल फ्लुइड (CSF) गळणे, रक्तवहिन्यासंबंधी किंवा क्रॅनियल नर्व्हना इजा, टिनिटस, अवयव निकामी होणे आणि पॉलीट्रॉमा (अनेक इजा) यांचा समावेश होतो.

सौम्य वेदनादायक मेंदूच्या दुखापतीची किमान लक्षणे काय आहेत [TBI]?

विचार करणे आणि लक्षात ठेवणे, चक्कर येणे किंवा चालतांना समतोल समस्या, हालचाली हळु होणे, नेहमीपेक्षा जास्त झोपणे, थकवा जाणवणे, झोप न लागणे, डोकेदुखी, अल्प-किंवा दीर्घकालीन स्मरणशक्तीची समस्या, सुरुवातीच्या स्टेज मध्ये मळमळ किंवा उलट्या, स्पष्टपणे विचार करण्यास त्रास होणे वगैरे.

मेंदूच्या दुखापतींचे 4 प्रकार कोणते आहेत?

ते चार प्रकार खालील प्रमाणे असतातः

• कन्कशन –(Concussions) म्हणजेआघात. मेंदूला झालेली किरकोळ दुखापत आहे जी डोक्यावर आघात झाल्यामुळे, थरथरणाऱ्या किंवा व्हिप्लॅशसारख्या हालचालींमध्ये अचानक बदल झाल्यामुळे होते. (व्हिप्लॅश इजा म्हणजे मेंदू डोक्याच्या आत खूप जोराने हालल्याने होणारी इजा).
• मेंदूचे विकार. …
• भेदक मेंदूच्या दुखापती. …
• अनॉक्सिक मेंदूच्या दुखापती.

डोके दुखापतीची वैशिष्ट्ये काय आहेत?

• काही मिनिटांपासून काही तासांपर्यंत चेतना कमी होणे.
• सतत डोकेदुखी किंवा डोकेदुखी जी वाढत जाते.
• वारंवार उलट्या किंवा मळमळ.
• फेफरे.
• डोळ्यांच्या एक किंवा दोन्ही बाहुल्यांचा विस्तार.
• नाकातून किंवा कानातून द्रव वाहणे.
• झोपेतून जागे होण्यास असमर्थता.

डोक्याचा कोणत्या भागाला आघात होण्याची सर्वाधिक शक्यता असते?

आघातजन्य मेंदूच्या दुखापतीमध्ये सर्वाधीक प्रभावित होतात ते भाग म्हणजे फ्रंटल आणि टेम्पोरल लोब आहेत. आणि त्यामागील कारणाचा एक भाग म्हणजे ते बऱ्यापैकी कठोर आणि खडबडीत हाडांना लागून असतात.

मुलामध्ये डोक्याला आघात झाल्याचे निदान कसे करावे?

• डोकेदुखी किंवा डोक्यात दाब जाणवणे.
• मळमळ किंवा उलट्या.
• समतोल समस्या किंवा चक्कर येणे.
• दुहेरी दृष्टी किंवा अंधुक दृष्टी.
• प्रकाश किंवा आवाजाची अधिक संवेदनशीलता.
• थकवा जाणवणे, आळशीपणावाटणे.
• लक्ष देण्यात अडचण.
• स्मरणशक्तीच्यासमस्या.

मेंदूचे नुकसान कसे तपासतात?

सीटी स्कॅन मेंदूचे तपशीलवार दृश्य तयार करण्यासाठी क्ष-किरणांची मालिका वापरते. सीटी स्कॅन त्वरीत फ्रॅक्चरची कल्पना देऊ शकते आणि मेंदूतील रक्तस्त्राव (हेमरेज), रक्ताच्या गुठळ्या (हेमॅटोमा), मेंदूच्या ऊतींना जखमा (कंट्युशन), आणि मेंदूच्या ऊतींना सूज आल्याचे दाखवू शकते. चुंबकीय अनुनाद इमेजिंग (MRI) देखील वरील सर्व समस्या दाखवते.

बालपणातील डोके दुखापत झाल्यामुळे अनेक वर्षांनी समस्या उद्भवू शकतात का?

पेनसिल्व्हेनिया विद्यापीठातील पेरेलमन स्कूल ऑफ मेडिसिनच्या नेतृत्वाखालील नवीन संशोधनातून असे दिसून आले आहे की डोक्याला एकाच दुखापतीमुळे नंतरच्या आयुष्यात स्मृतिभ्रंश होऊ शकतो. एखाद्या व्यक्तीच्या डोक्याला झालेल्या दुखापतींची संख्या वाढल्याने हा धोका आणखी वाढतो.

माझ्या मुलाच्या डोक्याला झालेली दुखापत गंभीर आहे का नाही हे मला कसे कळेल?

अधिक गंभीर दुखापतीची खालील चिन्हे आहेत: सतत डोकेदुखी, विशेषत: ती आणखी वाढत जाते. अस्पष्ट भाषण किंवा गोंधळ. चक्कर येणे व येतच जाणे, वारंवार चक्कर येणे. अत्यंत चिडचिडेपणा किंवा इतर असामान्य वर्तन.

डोक्याला दुखापत झाल्यानंतर मेंदूला रक्तस्त्राव होत आहे हे कसे समजेल?

तीक्ष्ण आणि वेदनादायक डोकेदुखी, गोंधळा ही बहुतेक वेळा मेंदूच्या रक्तस्त्रावची पहिली चिन्हे असतात. तथापि, लक्षणे बहुतेक वेळा रक्तस्त्रावाच्या स्थानावर अवलंबून असतात. जर तुम्हाला नुकताच मेंदूचा आघात झाला असेल आणि तुम्हाला वेगळी किंवा बिघडणारी लक्षणे जाणवू लागल्यास, ताबडतोब आपत्कालीन वैद्यकीय मदत (इमरजन्सी ट्रीटमेन्ट) घ्या.

डोळे आघातासाठी (कन्कशन साठी) कसे तपासतात?

प्रत्येक डोळ्याच्या बाहेरील काठावरुन कमी-प्रखरतेच्या टॉर्चचा प्रकाश टाकल्यास डोळ्याची बुबुळे लगेच लहान (संकुचित) व्हायला हवीत. डोळ्यांचा प्रकाशाला प्रतिसाद हळू आला तर ते मेंदूच्या दुखापतीचे लक्षण असू शकते (हे इंट्राक्रॅनियल प्रेशर किंवा ICP वाढव्यामुळे होते).

डोक्याची मोठी दुखापत

By Dr. Ravindra Patil

डोक्याची मोठी दुखापत – मेंदूला झालेली इजा

डोक्याच्या गंभीर दुखापतींवर उपचार करण्याच्या पहिल्या तासांबद्दल (ज्याला गोल्डन अवर म्हणतात) बरेच काही लिहिले गेले आहे. जितक्या लवकर उपचार सुरू केले जातील तितके चांगले परिणाम येणार. पण वास्तविक जीवनालील परिस्थिती पूर्णपणे वेगळी असते. लोक रुग्णालयात धाव घेत नाहीत, ते प्रतीक्षा करतात आणि मते घेतात, त्यांना आशा असते की हॉस्पटलमध्ये भरती न करताच रूग्ण बरा होईल.

इथे प्रस्तुत आहे समर्थ न्यूरो हॉस्पिटलमध्ये उपचार झालेली एक खरी केस. आमच्या ट्रीटमेन्ट नंतर रुग्ण कोणत्याही न्यूरोलॉजिकल कमतरतेशिवाय जगला खरा, पण जेमतेमच!

डोक्यावर हिंसक आघात झाल्यावर काय होते ते आधी पाहू. त्याला हेड इन्जुरी म्हणतात.

Table of Contents

डोक्याला झालेल्या दुखापतीचा परिणाम

डोक्यावर कोणताही आघात म्हणजे हेड इन्जुरी. डोक्याच्या दुखापतीमुळे आपल्या मेंदूमध्ये आणि आजूबाजूला अनेक अचानक अनेक बदल होतात.

पहिले म्हणजे थेट इजा झालेली जागा. त्यामुळे मेंदूच्या कोणताही भागावर विपरीत प्रभाव होतो आणि मेंदू जखमी होऊ शकतो.

दुसरे इजा म्हणजे कॉन्ट्रापंटल [किंवा कॉन्ट्रेकू] दुखापत. ही दुखापत मेंदूच्या ज्या बाजूला डोक्यावर घाव लागला असेल त्याच्या बरोबर उलट ठिकाणी होतो. अशा मेदूच्या इजेचे स्थान मेंदूच्या विरुद्ध बाजूला असल्यामुळे अनेकदा त्याच्याकडे दुर्लक्ष केले जाते किंवा चुकीचे निदान केले जाते. जेव्हा एखाद्या आघातामुळे मेंदूला कवटीच्या बाजूने आघाताच्या बिंदूपासून विरुद्ध बाजूने आघात होतो त्या इजेला कॉन्ट्रेकू म्हणतात. हे व्हायचे कारण असे की मेंदू कवटीच्या आत व त्याच्या आवरणांच्या आत सेरेब्रोस्पाइनल फ्लुइडमध्ये तरंगत असतो. डोक्याच्या एका भागाला गंभीर इजा झाली की मेंदू त्या धक्याने दुसर्‍या बाजूवर आपटतो व कॉन्ट्रेकू इजा होते.

डोक्याला दुखापत झाल्यामुळे मेंदूच्या रक्तवाहिन्या फुटू शकतात व त्यामुळे रक्तस्त्राव होतो. कवटीच्या आत मेंदू घट्ट बंदिस्त असल्याने रक्तस्त्राव झाला कर मेंदू भोवतालचा दाब वाढतो. मेंदूत रक्ताचा संग्रह होऊ शकतो [याला हेमॅटोमा म्हणतात]. यामुळे मेंदूच्या महत्त्वाच्या भागांवर दाब पडू शकतो आणि लगेच कार्यात्मक विकार होऊ शकतात. पण जर लगेचच ऑपरेशन द्वारा रक्तसंकलनाचा किंवा हेमॅटोमाचा निचरा काढता आला तर लगेच वरील कार्यात्मक विकार बरे होतात.

कोणत्याही दुखापतीमुळे मेंदूभोवती द्रवाचा दाब वाढतो [या द्रवाला सेरेब्रोस्पाइनल फ्लुइड किंवा सी.एस.एफ. म्हणतात]. हे द्रव सहसा डोक्याला जर झटके लागले तर त्याचा दुष्परिणाम कमी करण्यास मदत करते. परंतु जर सी.एस.एफ. चा दाब वाढला तर ते अत्यंत मऊ आणि नाजूक मज्जातंतू आणि चरबीने बनलेल्या मेंदूसाठी धोकादायक असते. डोकेदुखी, मळमळ, उलट्या आणि तीव्र अस्वस्थता ही सी.एस.एफ. दाब वाढल्याची लक्षणे आहेत. डोळ्यांच्या बाहुल्या (प्युपील्स) प्रकाशावर प्रतिक्रिया देऊ शकत नाहीत. (टॉर्चचा उजेड डोळ्यात टाकला की लगेच डोळ्याच्या बाहुल्या संकुचीत होतात. रूग्ण तपासणीची ही एक अति महत्त्वाची चाचणी आहे). अगदी कमी केसेस मध्ये उच्च दाबामुळे मेंदूचा एक भाग स्पाइनल कॉलमच्या कालव्यामध्ये ढकलला जातो. याला ‘हर्निएशन’ म्हणतात.

एक वास्तविक जीवनातीक कहाणी

या खऱ्या घडलेल्या प्रसंगातील सर्वांची नावे बदलली आहेत.

10 महिन्यांचा बाळ सुजय त्याच्या घरकुलात शांतपणे खेळत होता. त्याच्या सात वर्षांच्या लाडक्या बहीणीने (सौम्याने) त्याला उचलले आणि सुजय आनंदाने खिदळला. तेवढ्यात फोन वाजला. सौम्याला फोन घ्यायचा होता आणि फोन तिच्या आईला द्यायचा होता कारण तिला आलेल्या फोनला उत्तर द्यायला आवडायचे. त्यामुळे तिने फोनकडे धाव घेतली. तिने सुजयला एका हाताने धरले आणि तीन फूट उंच पलंगावर चढून फोन उचलण्यासाठी कपाटाच्या वरती पोहोचली. त्या बालिश प्रयत्नात तिची बाळ सुजयवरची पकड सुटली आणि सुजय बिचारा तिच्या हातातून निसटून जोरात जमिनीवर कोसळला. सुजय ज्या उंचीवरून पडला ती उंची पाच फूट असल्याचा अंदाज आहे. सौम्या घाबरून ओरडली. त्यांची आई घाईघाईने आत आली आणि सौम्याला बेडवर चढल्याबद्दल रागावणार होती तेवढ्यात सौम्याने जमिनीवर पडलेल्या सुजयकडे इशारा केला.

बाळ हालचाल करत नव्हते

स्थीर पडलेल्या सुजयला पाहून सौम्या आणि सुजयची आई राशीची हीची पहिली समजूत झाली तिचे लाडके बाळ मरण पावले आहे!

त्या मानसिक धक्याने ती पण तिच्या बाळाच्या शेजारी जमिनीवर कोसळली. तिच्या मते ती तिच्या बाळाच्या मृत्यूला मूक प्रेक्षक होती. सौम्या ओरडत राहिली आणि तिच्या ओरडण्याने शेजारी त्यांच्या घरी आले.

ते कुटुंब सांगलीजवळ एका छोट्या गावात राहत होते. संध्याकाळची वेळ होती, अंधार पडत होता. जमिनीवर झोपलेले बाळ पाहण्यासाठी शेजाऱ्यांनी गर्दी केली होती. तेव्हा एका महिलेने बाळाला हळूवारपणे उचलून आपल्या मांडीत धरले. बाईने बाळाच्या नाकासमोर कापसाचे छोटे तंतू धरले. तंतू हलले. त्यामुळे बाळ श्वास घेत जिवंत होते! सर्वांनी देवाचे आभार मानले!

राशी अजूनही शॉकमध्येच होती. त्यामुळे शेजाऱ्यांनी त्यांच्या फॅमिली डॉक्टरला बोलवायला पाठवले. डॉक्टर त्यांच्या पेशंटमध्ये व्यस्त होते, तरीही ते अर्ध्या तासाने सुजयला भेटायला आले.

वास्तविक जीवनातील परिस्थितींमध्ये विलंब कसा होतो ते लक्षात घ्या. डॉक्टरांनी बाळाची तपासणी केली तेव्हा एक तास उलटून गेला होता.

डॉक्टरांनी सुजलच्या डोक्याची हळुवारपणे तपासणी केली आणि बाळाच्या डोक्याच्या डाव्या बाजूला डिप्रेशन असल्याचे दिसून आले. तसेच, फॉन्टॅनेल म्हणजे बाळाची टाळु फुगून बाहेर आली होती.

फॉन्टानेल्स (टाळु)

फॉन्टॅनेल हे लहान मुलांच्या डोक्यावरचे मऊ ठिकाणे असतात जिथे कवटी बनवणार्‍या हाडांच्या प्लेट्स अजून एकत्र जमलेल्या नाहीत. सर्व बाळांच्या डोक्यावर ही मऊ ठिकाणे असतात. ही ठिकाणे, ज्याला मराठीत टाळु म्हणतात, डोक्याच्या वरच्या बाजूला आणि मागच्या बाजूला दिसू शकतात. अलगद पणे बोट लावल्यास त्यांना आपण दाबू शकतो. (लहान बाळांच्या टाळुला कधीही हात लावू नये हे इथे नमूद करणे आवश्यक समजतो!)

सामान्य पणे दोन फॉन्टॅनेल असतात. एक डोक्याच्या मागच्या बाजूला असलेली फॉन्टॅनेल साधारणपणे 1 किंवा 2 महिन्यांच्या वयात बंद होतो. डोक्याच्या वरच्या बाजूला असलेले फॉन्टॅनेल सहसा 9 महिने ते 18 महिन्यांच्या दरम्यान बंद होते. मेंदू वाढतो आणि विकसित होतो म्हणून फॉन्टानेल्स कवटीचा आकार वाढविण्यास मदत करतात. इंट्राक्रॅनियल सी.एस.एफ. दाब वाढल्यास, फॉन्टॅनेल फुगून बाहेर येतात. सुजयच्या बाबतीत तेच झालं होतं.

प्रौढ रूग्णांमध्ये असे कोणतेही फॉन्टॅनेल नसतात आणि काहीही बाहेर पडत नाही. फक्त सी.एस.एफ.चा दाब आतल्या आत वाढत जातो.

फॅमिली डॉक्टरांचा अंदाज होता की सुजयची स्थिती गंभीर होती. त्यांनी सुजयच्या वडिलांशी फोनवर बोलून सुजयला तात्काल ब्रेन स्पेशालिस्टकडे नेण्याचा सल्ला दिला. सुजयच्या मेंदूचे सीटी स्कॅन करणे आणि कदाचित त्याच्या कवटीवर शस्त्रक्रिया करणे अत्यावश्यक होते.

डॉक्टरांनी कोणतेही औषध दिले नाही, ते म्हणाले की अशा परिस्थितीत औषध पाजणे धोकादायक ठरले असते.

आता कुटुंबाची कोंडी झाली होती. त्यांनी काय करावे हे कोणालाही सुचत नव्हते.

डॉक्टरांचे निदान बरोबर होते का? बाळाला खरोखरच तातडीने शस्त्रक्रिया करण्याची गरज होती का? डोक्यावरची सूज गेली नसती का? एवढ्या लहान बाळाची शस्त्रक्रिया कशी होणार? आणि एवढ्या संध्याकाळी ते बाळाला दवाखान्यात कसे घेऊन जाऊ शकणार? तोपर्यंत रात्रीचे ९ वाजले होते.

तोवर पूर्णपणे सावरली होती. तिने हळूच सुजयला आपल्या मांडीवर घेतलं आणि त्याच्याशी बोलली. त्याने रडतच प्रतिक्रिया दिली. तोपर्यंत तो प्रतिसाद देत नव्हता. तो फक्त श्वास घेत होता.

राशीने बाळाचे रडणे थांबवण्यासाठी दूध पाजण्याचा प्रयत्न केला, पण बाळाला दूध टिकले नाही. त्याला उलट उलट्या झाल्या. उलटीमध्ये दह्यासारखा पदार्थ बाहेर आला.

कुटुंबीयांनी पुणे आणि मुंबईतील नातेवाईकांशी संपर्क साधला. कुणीतरी तात्काळ मुंबई किंवा पुण्याला जाण्याचे सुचवले. इतरांनी सांगितले की यास खूप वेळ लागेल आणि त्या दरम्यान बाळाचा जीव गेला असता.

समर्थ हॉस्पिटल

“सांगली मिरज रोडवरच्या त्या समर्थ न्यूरो का काय, त्या हॉस्पिटलमध्ये न्यायचे काय?” कुणीतरी विचारलं.

“रात्र झालीये, ते हॉस्पिटल बंद झाले असेल…”

“पण ते २४ तास उघडे असते म्हणे…”

शेवटी राशीच्या इच्छेविरुद्ध आणि बाळ जगेल या आशेने सुजयला समर्थ रुग्णालयात आणण्यात आले.

जलद प्रतिसाद

आपत्कालीन कक्ष [इमर्जन्सी रूम] कर्मचार्‍यांनी ताबडतोब न्यूरोसर्जन आणि बालरोगतज्ञांना बोलावले. तज्ञ येईपर्यंत, परिचारिका आणि ड्युटीवर असलेल्या डॉक्टरांनी रुग्णाच्या महत्वाच्या लक्षणांची (यांना व्हायटल साईन्स म्हणतात) तपासणी केली आणि सर्जनला कळवले, त्यांनी ताबडतोब सीटी स्कॅन करण्याचे आदेश दिले.

सीटी स्कॅन दरम्यान सुजय हलू नये म्हणून त्याला थोडे गुंगीचे औषध देण्यात आले. त्यानंतर सीटी स्कॅन करण्यात आला.

सर्जन आणि बालरोगतज्ञांनी सीटी स्कॅन तपासले. सीटी स्कॅनमध्ये एक प्रचंड सबड्यूरल हेमेटोमा दिसला.

“मध्यरेखा शिफ्ट असल्याने त्वरित डीकंप्रेशन आवश्यक आहे,” सर्जन म्हणाले.

“पण मला आधी प्री-ऑपरेटिव्ह तपासणी करू द्या आणि बाळाला NBM करू द्या.” बालरोगतज्ज्ञ महणाले. डॉक्टरांच्या भाषेत NBM म्हणजे ‘Nil by mouth’. भूल देण्याआधी, सर्व रुग्णांना एनबीएम केले जाते नाहीतर भूल देतांना रूग्णांना उलट्या होऊ शकतात.

रात्रीचे ११ वाजले होते. ऍनेस्थेसिया देण्यापूर्वी बाळाला किमान सहा तास NBM राहावे लागणार होते. तेम्हा कुठे त्याचे पोट संपूर्ण पणे रिकामे झाले असते. त्या दरम्यन बाळाला सलाईन दिले जात होते.

शल्यचिकित्सकाने ऑपरेशन थिएटर [OT] कर्मचार्‍यांना पहाटे 4 वाजता तयार राहण्याचे आदेश दिले.

ओटी तयारी

मेंदूच्या शस्त्रक्रियेसाठी ओटी तयार करणे म्हणजे फक्त दिवे लावणे आणि एअर कंडिशनर चालू करणे असे नसते. त्यासाठी शेकडो निर्जंतुकीकरण केलेली साधने हवीत, औषधे हवीत, भूल देणारी ट्रॉली (एनेस्थेशियाची ट्रॉली) हवी, तसेच कुशल शल्यचिकित्सक, स्क्रब नर्स, ओटी तंत्रज्ञ, ओटी रनर्स इत्यादी कर्मचारी तयार हवेत. प्रत्येक व्यक्तीने ओटी स्क्रब सूट घालणे आवश्यक असते. सर्जन आणि स्क्रब नर्स त्यांच्या स्क्रब सूटवर निर्जंतुकीकरण केलेले गाऊन घालतात. शेवटी ते कॅप, मास्क आणि सर्वात शेवटी निर्जंतुकीकरण केलेले हातमोजे घालतात.

ऑपरेसन करण्यास संमती

शस्त्रक्रिया धोकादायक असल्याचे सर्जनने स्पष्ट केले. सर्जरी यशस्वी झाल्यास बाळाचे प्राण वाचले असते. 

“तो पूर्णपणे नॉर्मल होईल का?” राशीने रडत विचारले. सर्जनने काय धोके आहेत हे स्पष्ट केले. पालकांनी संमती दिली आणि भूलतज्ञांनी आपले काम सुरू केले.

लहान बाळावर डीकंप्रेशन शस्त्रक्रिया करण्यात आली. साठलेल्या रक्ताचा निचरा काढण्यात आला. मेंदूवरील दाब कमी झाला. मेंदू एका बाजला ढकलला गेला होता तो त्याच्या जागी आला.

शस्त्रक्रियेनंतर सुजय बराच वेळ तंद्रीत होता. मग हळूहळू त्याने तोंड उघडले. सर्वप्रथम त्याने डोक्यावरील पट्टी काढण्याचा प्रयत्न केला. मग तो ओरडला.

पुढच्या 24 तासात सुजय स्तनपान करत होता. त्याचे इंट्राव्हेनस लिक्विड्स बंद झाले.

शस्त्रक्रियेनंतर दुसऱ्या दिवशी तो हॉस्पिटलच्या कॉटवर ताठ बसला होता आणि डॉक्टरांकडे पाहून हसत होता.

चार दिवसांत त्यांला डिस्चार्ज देण्यात आला. आठवडाभरानंतर त्याचे टाके काढण्यात आले. तो पूर्णपणे बरा होईल आणि कोणत्याही कायमस्वरूपी मेंदूच्या विकृतीशिवाय सामान्यपणे वाढेल अशी अपेक्षा आहे.

विश्लेषण

लहान मुले अनेकदा पडतात, परंतु बहुतेक वेळा ती बरे होतात. प्रौढांपेक्षा लहान मुलांवर शस्त्रक्रिया करणे अधिक कठीण असते. त्यासाठी अधिक कौशल्य आणि विशाल अनुभवाची आवश्यकता असते. बाळाच्या डोक्याला झालेल्या दुखापतीवर उपचार करणे अतिशय क्लिष्ट असते. तथापि, समर्थ न्यूरो हॉस्पिटलमधील वैद्यकीय आणि पॅरामेडिकल व्यावसायिकांच्या अनुभवी टीमने कौशल्य आणि आत्मविश्वासाने सर्जरी केली आणि त्याचे परिणाम उत्तम आले.

अपघाताच्या दुसर्‍या दिवशी जर सुजयला आमच्याकडे आणले असते तर खूप उशीर झाला असता आणि शस्त्रक्रियेचा निकाल इतका आला नसता.

शस्त्रक्रियां मध्ये अचूकता

By Dr. Ravindra Patil

गुंतागुंतीच्या शस्त्रक्रियांमध्ये इतकी प्रगती झाली आहे की आता मानवी डोळे आणि हात यापुढे जटील ऑपरेशने करण्यास पुरेसे पडत नाहीत! अत्याधुनिक बायोमेडिकल उपकरणे सर्जनला ऑपरेशन्स करण्यास मदत करतात जे अन्यथा शक्य झाले नसते.

मानवी केसांपेक्षा पातळ धाग्याने टाके घेतल्याचे तुम्ही ऐकले असेल. इतक्या पातळ धाग्याने जखमेची शिलाई करता येण्यासाठी कौशल्य आणि सर्जिकल लूप आवश्यक असतात [दृश्य अनेक वेळा मोठे करणाऱ्या उपकरणांसारखे चष्मा, त्याला सर्जिकल लूप म्हणतात]. ऑपरेटिंग मायक्रोस्कोप सर्जनना 1 – 2 मिमी इतक्या लहान अवयवांवर किंवा ट्यूमरवर कार्य करण्यास मदत करतात. एंडोस्कोप सर्जनना नाकातून पिट्यूटरी ग्रंथीसारख्या लहान परंतु अत्यंत महत्त्वाच्या अवयवांपर्यंत पोहोचण्यास मदत करतात!

पण ते पुरेसे नाही. आता गुंतागुंतीच्या मेंदू आणि मणक्याच्या शस्त्रक्रियांमध्ये ट्यूमर किंवा रोगग्रस्त भागापर्यंत अचूकपणे पोहोचण्यासाठी आणि त्यांना काढून टाकण्यासाठी त्वचेवर अचूक चीरे आणि हाडांवर अचूक ठिकाणी ड्रिल करण्याची आवश्यकता असते.

कल्पना करा की 3 मिमीचा कर्करोग नसलेला (कॅंसर नसलेला) मेंदूत [किंवा मणक्यात] एक ट्यूमर आहे. तो ट्यूमर मेंदूचा भाषण नियंत्रित करणारा एक छोटासा भाग. त्यामुळे रुग्णाचे बोलणे हळूहळू बिघडते. ट्यूमर कॅन्सररहित असल्याने वरील गाठ दूरच्या भागात पसरण्याची भीती नसते. परंतु कर्करोग नसलेल्या ट्यूमर देखील वाढतच राहतील आणि मेंदूवर [किंवा पाठीचा कण्यावर] आणखी दबाव टाकत जाईल आणि रुग्णाच्या मेंदूची कार्यक्षमता अधिकाधिक कमी होऊ लागेल.

ट्यूमर काढून टाकणे हा नक्कीच सर्वोत्तम उपाय आहे. पण ते इतके सोपे नाही. मेंदू आणि मणक्याच्या शस्त्रक्रियांमध्ये सर्जन हाडे आणि अत्यंत कठीण अस्थिबंधन कापल्यानंतरच शस्त्रक्रियेच्या क्षेत्राकडे जाऊ शकतात. आणि लक्षात ठेवा, ऑपरेशनचा घाव शक्य तितका लहान असणे आवश्यक आहे. कवटीच्या किंवा कशेरुकामध्ये चीरा किंवा कट जास्त मोठा दिला तर सभोवतालच्या निरोगी भागांना हानी पोहोचण्याची आणि शस्त्रक्रियेच्या ठिकाणी संसर्ग होण्याची शक्यता जास्त असते.

म्हणून कमीतकमी आकाराचा चीरा देणे केवळ चांगले नाही तर अत्यंत आवश्यक असते!

नाजूक नसा आणि मेंदू किंवा पाठीच्या कण्यातील ऊतींचे संरक्षण करणारी हाडे कठीण असतात. अशी हाडे कापण्यासाठी कठोर धातुचे बनवलेले ड्रिल आणि आरी आवश्यक असते. ही उपकरणे प्रति मिनिट शेकडो किंवा हजारो वेळा फिरतात आणि त्यांचा काप किंवी त्यांनी कवटीला पाडलेले भोक.

जर ही उपकरणे मेंदूच्या ऊतींच्या किंवा मणक्याच्या ऊतींच्या संपर्कात आली तर अशा आरी किंवा ड्रिलमुळे नाजूक मऊ ऊतकांवर किती विनाश होईल याची कल्पना करा.

त्यामुळे मेंदू आणि मणक्याच्या शस्त्रक्रियेमध्ये अचूकतेला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे.

येथे कामी येते सर्जिकल नेव्हिगेशन सिस्टम.

Table of Contents

गुगल नकाशे आणि मोटार गाडी चालवणे

अलीकडच्या काळातील सर्वात मोठे वरदान म्हणजे गुगल किंवा इतर नेव्हिगेशन सिस्टमसह कार चालवणे. ते आपल्याला ट्रॅफिक जॅमबद्दल देखील सांगतात, जेणेकरून आपण ते रस्ते टाळू शकतो.

गुगल नकाशे तुमची स्थिती ओळखण्यासाठी उपग्रह आणि भौगोलिक स्थान चिन्हकांवर अवलंबून असतात आणि त्यानूसार तुम्हाला तुमच्या गंतव्यस्थानावर पोहोचण्यास मार्गदर्शन करतात.

लोकं कारमधील गुगल नेव्हिगेशन वापरण्यावर अशी टीका करतात की त्यांना रस्ते इतके चांगले माहित असतात की त्यांना अशा फॅन्सी गॅजेट्सची जरूर नसते. असा लोकांचे म्हणणं बरोबर आहे. पण हे कबूल करायलाच पाहिजे की गुगल नकाशे हे अनोळखी मार्गांवरून चालण्यासाठी अतिशय उपयुक्त असतात. तसेच, रात्रीच्या काळोखात, गुगल नॅव्हिगेटर जवळ येणारी वळणे आणि चौक दाखवतो. दिवसाच्या प्रकाशात हे सर्व स्वच्छ दिसते, पण रात्री एवढे छान दिसत नाही आणि त्यामुळे गुगल नॅव्हिगेटरचा निश्चितच उपयोग व फायदा होतो.

मेंदू आणि मणक्याच्या शस्त्रक्रियेमध्ये देखील गुगल नेव्हिगेशन वापरण्यात होतात तसेच सर्व फायदे आणि तोटे लागू होतात.

नेव्हिगेशन असिस्टेड सर्जिकल तंत्रात देखील Google सारखेच नेव्हिगेशन मार्कर असतात. जसे गुगल मार्कर भौगोलिक स्थानांवर असताना, तसे सर्जिकल नेव्हिगेशन मार्कर शस्त्रक्रियेपूर्वी त्वचेवरील जोडणयात येतात. त्याद्वारे मेंदू आणि मणक्याचे सर्जन अचूक ठिकाणी त्वचे वर चीरा देऊ शकतात, हाडांमधून छिद्र करू शकतात हाडे किंवा कापू शकतात आणि लहान उपकरणे किंवा ड्रिल किंवा स्क्रू घालू शकतात. तसेच हाडांमध्ये अचूक बिंदूंवर के-वायर्स घुसवू शकतात. या अति प्रगत शस्त्रक्रियेच्या प्रणालीमुळे आसपासच्या निरोगी ऊतींना कमीत कमी दुखापत होते.

कुशल आणि अनुभवी मेंदू आणि मणक्याचे सर्जन सुरुवातीला सर्जिकल नेव्हिगेशन पध्धतीवर विश्वास ठेवत नव्हते. परंतु जेव्हा त्यांना सर्जिकल नेव्हिगेशनने मिळू शकणारी मिलिमीटरची अचूकता लक्षात आली तेव्हा सर्वांचे मत मेंदूच्या शस्त्रक्रियेसाठी नेव्हिगेशनच्या पक्षात होत गेले. अधिकाधिक सर्जनांचा कल सर्जिकल नेव्हिगेशन कडे आहे.

मार्कर

रुग्णाचा सीटी स्कॅन के ला जातो जो निदान आणि शस्त्रक्रिया प्रणालीचा एक भाग आहे. ट्यूमरच्या ठिकाणी मार्कर जोडलेले असतात. अत्यंत प्रगत इमेजींग द्वारे सर्जन ट्यूमरच्या संबंधात knife, ड्रिल किंवा स्क्रूचे स्थान  थ्री-डी पाहू शकतात. अशा प्रकारे सुसज्ज सर्जन अचूक ठिकाणी सर्जरी करू शकतो किंवा एखादे हाड स्थीर करण्यासाठी ड्रिल, स्क्रू, खिळे किंवा वायर घालू शकतो.

याशिवाय, सर्जिकल नेव्हिगेशन सिस्टमच्या फ्लॅट स्क्रीनवर न्यूरोसर्जनच्या आवश्यकतेनुसार ऑपरेटिंग फील्डची त्रिमितीय (थ्री-डी) दृश्ये पाहिली जाऊ शकतात.

अशा प्रकारे सर्व स्पष्ट पणे दिसणे ही सर्जरीच्या क्षेत्रात एक महाक्रांती आहे. कारण जुन्या प्रकारच्या शस्त्रक्रियेमध्ये सर्जनला दिसणारे अवयवांचे दृश्य लहान चीरांमुळे खूप संकुचीत आणि मर्यादित असते.

थ्री-डी

कागदावर चौरस किंवा वर्तुळ काढण्याचा प्रयत्न करा. खूपच सोपे असते! आता कागदाच्या उलट्या बाजूला न पाहता तेच काढण्याचा प्रयत्न करा. थोडे कठीण, पण शक्य आहे.

आता एक ग्लास घ्या आणि न पाहता त्याच्या आत तळाशी लिहिण्याचा प्रयत्न करा. तुम्हाला एक लांब पेन लागेल. तुम्ही ओरखाडे करू शकाल परंतु अचूक लिहू शकणार नाही.

मणक्याची आणि मेंदूची शस्त्रक्रिया अतिशय क्लिष्ट आणि त्रिमितीय (थ्री-डी) आहे. ऑपरेट करायच्या भागाकडे सरळ पाहता येत नाही. अशा परिस्थितीत, सर्जिकल नेव्हिगेशन सिस्टीम फक्त ‘असली तर बरे’ नसतात, त्या ‘असल्याच पाहिजेत’ अशा असतात.

जे मेंदूला लागू होते ते पाठीच्या कण्यालाही लागू होते. मेंदूभोवती कवटी आणि आत ड्युरामेटर नावाचे कठीण आवरण असते. पाठीचा कणा कशेरूक आणि ड्युरामेटरने सुरक्षितपणे झाकलेला असतो. कवटी आणि मेंदूच्या शस्त्रक्रिये इतकेच पाठीच्या कण्याच्या शस्त्रक्रिया देखील सुरक्षितपणे करणे अति कठीण असते.

नेव्हिगेशन असिस्टेड स्पाइन सर्जरी हा तंत्रज्ञानाचा एक समूह आहे, जो ऑपरेशन दरम्यान सर्जनला रीअल-टाइममध्ये (त्याच वेळी), शस्त्रक्रियेच्या साधनांच्या संबंधात मणक्याच्या त्रिमितीय आणि आभासी प्रतिमांमध्ये प्रवेश करू देते. अचूकतेमुळे शस्त्रक्रियेचे परिणाम जास्त प्रमाणत सफळ होतात.

मणक्याशी संबंधित वेदनांमध्ये ‘प्रेशर पॉइंट’ म्हणजे चिमटीत अडकलेले मज्जातंतु (नर्व) व त्यामुळे होणार्‍या तीव्र वेदना हे होण्याचे कारण असते ‘स्लिप डिस्क’.कशेरुकाच्या स्तंभाच्या संरचनेत बदल झाल्यामुळे जेव्हा मज्जातंतु पाठीच्या कण्यातून बाहेर पडतात आणि कशेरुकी स्तंभांमधील लहान छिद्रांमधून जातात तिथे त्या सरकलेल्या गादीमुळे चिमटतात.

एकंदरीत, संगणक नेव्हिगेशन रीढ़ आणि मेंदूच्या रोगग्रस्त भागापर्यंत अगदी अचूकपणे पोहोचणे आणि ट्यूमर काढून टाकणे किंवा दाब किंवा आकुंचन अगदी अचूकपणे दुरुस्त करण्यात मदत करते.नमूद केल्याप्रमाणे, केवळ काही मिलीमीटर रुंद असलेल्या गाठी सुध्धा अशा प्रकारे काढल्या जाऊ शकतात.

नॅव्हिगेशनशिवाय एक्साइज केल्यास हेच ट्यूमर एक मोठी समस्या होतात. नॅव्हिगेशनशिवाय न्यूरोसर्जनने ऑपरेशन केल्यास लहान ट्यूमरच्या सभोवतालच्या निरोगी मेंदूच्या ऊती काढून टाकल्या जाण्याची शक्यता असते. त्यामुळे शस्त्रक्रियेनंतर कार्यक्षमतेमध्ये नक्कीच नुकसान होऊ शकते. शस्त्रक्रियेपूर्वी जी कार्ये करण्यात पेशंट पूर्णपणे समर्थ होता ती दैनंदिन कार्ये करण्याची क्षमता चुकीच्या शस्त्रक्रियेमुळे कमी होऊ शकते. अशाप्रकारे रुग्णाची गाठ काढून टाकली जात असली तरी, त्याच्या निरोगी मेंदूच्या ऊतींचा एक छोटासा भाग देखील जातो! न्यूरोसर्जरी अत्यंत अचूकतेने न केल्यास हीच किंमत मोजावी लागते.

सांगली मिरजेत प्रथम

सांगली-मिरजेतील समर्थ न्यूरो हॉस्पिटल हे मेंदू आणि मणक्याच्या शस्त्रक्रियांसाठी नेव्हिगेशन सिस्टिम असलेले या भागातील पहिले हॉस्पिटल आहे. हॉस्पीटलमध्येच सीटी स्कॅन असल्यामुळे, समर्थ न्यूरो हॉस्पिटलमध्ये जवळजवळ सर्व गुंतागुंतीच्या मेंदू आणि मणक्याच्या शस्त्रक्रिया सुरक्षितपणे केल्या जाऊ शकतात.

मेंदू आणि मणक्याच्या शस्त्रक्रियांमध्ये सुरक्षिततेबद्दल खूप चिंता असायची. पण आता अशा अचूक डायग्नोस्टिक मार्किंग सिस्टीममुळे मेंदू किंवा मणक्याच्या शस्त्रक्रियेची गरज असल्यास तुम्हाला पुण्य़ाला किंवा मुंबईला जाण्याची गरज नाही, सांगली-मिरजेतील समर्थ न्यूरो हॉस्पिटलमध्ये अशा शस्त्रक्रिया होऊ शकतात!