डोक्याला दुखापत झालेल्या रूग्णाची नर्सिंग काळजी
डोक्याला दुखापत झालेल्या रूग्णाची नर्सिंग काळजी
By Dr. Ravindra Patil
कोणत्याही रूग्णाच्या उपचारात डॉक्टरांइतका, कदाचित डॉक्टरांहूनही जास्त, नर्सेसचे (परिचारिकांचे) योगदान असते. कारण नर्सेस सतत रूग्णाच्या बरोबर असतात.
नर्सेस कोणत्याही रूग्णाची काळजी घेतांना एक प्लॅन बनवतात. याला नर्सिंग केर प्लॅन असे म्हणतात. डोक्याला गंभीर इजा असलेल्या रूग्णांसाठी पण नर्सेसचा नर्सिंग केर प्लॅन असतो. पाहूया अशा गंभीर परिस्थितीत असलेल्या रोग्यांची परिचारिका किंवा नर्सेस कशी काळजी घेतात.
Table of Contents
डोक्याची गंभीर इजा (हेड इन्जुरी) म्हणजे नक्की काय
मेंदू, कवटी किंवा टाळूला कोणताही गंभीर आघात हा डोक्याची दुखापत मानली जाते.अशा इजा किरकोळ धक्क्यापासून फ्रॅक्चर झालेल्या कवटीपर्यंत असतात. न्यूरोसर्जन आणि क्रिटीकल केर तज्ञांसोबत, हेड इन्जुरी आणि मेंदूला झालेल्या दुखापतीची काळजीघेण्यात परिचारिकांची प्रमुख भूमिका असते. प्रत्येक प्रकारच्या रूग्णांचे व्यवस्थापन करण्यासाठी परिचारिकांकडे नर्सिंग केअर योजना असते आणि त्याचप्रमाणे त्यांच्याकडे डोक्याला दुखापत झालेल्या रूग्णांचे व्यवस्थापन करण्यासाठी नर्सिंग केअर योजना किंवा NCP असते.
प्राथमिक ध्येय
- सेरेब्रल इस्केमिया(रक्त पुरवठा बंद होणे) आणि मेंदूला होणारी दुय्यम इजा टाळण्यासाठी मेंदूत पुरेसा रक्तपुरवठा राखणे आणि सेरेब्रल रक्त प्रवाह सुधारणे हे नर्सिंग केअर प्लॅनचे मुख्य उद्दिष्ट आहे.
- सेरेब्रोस्पायनल फ्लुइड (सी.एस.एफ.) चा इंट्राक्रॅनियल (कवटीच्या आतील) दबाव वाढू न देणे.
- डोक्याच्या दुखापतीच्या प्रत्येक नर्सिंग काळजी योजनेमध्ये रक्तातील ऑक्सिजन आणि कार्बन-डायऑक्सइडच्या मात्रा योग्य प्रमाणात राखल्या पाहिजेत.
- डोक्याच्या दुखापतीमुळे रुग्णाला कोणतेही दौरे येत नाहीत इकडे नर्सिंग केअर प्लॅनमध्ये विशेष लक्ष देण्यात येते.
- जर रुग्ण बेशुद्ध असेल, तर बेशुद्ध रुग्णासाठी वेगळा “नर्सिंग केर प्लॅन” वापरण्यात येईल.
नर्सिंग निदान
डॉक्टर निदान करतात त्याच प्रकारे परिचारिकांचे पण “नर्सिंग निदान”असते. शल्यचिकित्सक ऑपरेट करत असताना आणि डॉक्टर औषधे ठरवत असताना, परिचारिकाडोक्याच्या दुखापतीची योग्य नर्सिंग काळजी योजना आखतात, औषधे व्यवस्थापित करतात आणि रुग्णाची योग्य काळजी घेण्यास मदत करतात. लक्षात ठेवा, गंभीरपणे आजारी असलेल्या डोक्याला दुखापत झालेल्या रुग्णाची त्याच्या डोक्यापासून ते त्याच्या पायाच्या बोटांपर्यंत अशी त्याच्या अख्ख्या शरीराची सतत काळजी घ्यावी लागते. नर्ससाठीडोक्याची दुखापत हा फक्त एक छोटा भाग आहे.
हेड इन्जुरी नर्सिंग मॅनेजमेंटमध्येसर्वात महत्वाचे असते सामान्य नर्सिंग केअर. यामध्ये डोळ्यांची काळजी, केसांची काळजी, नखांची काळजी, इंट्यूबेशन आणि व्हेंटिलेटर केअर, युरिनरी कॅथेटर केअर, इंट्राव्हेनस लाईन्स केअर, सेंट्रल लाइन केअर, फीडिंग आणि फीडिंग ट्यूब केअर इत्यादींचा समावेश होतो.हे सर्व संभाळून नर्स डोक्याच्या दुखापतीची पण तिच्या नर्सिंग केअर प्लॅन मध्ये योग्य काळजी घेईल.
जर एखादा रुग्ण हालचाल करू शकत नसेल किंवा बेशुद्ध असेल, तर त्याला “प्रेशर सोर्स”(हालचाल नसल्याने व सतत दाबाने कातडी घासली जाऊन आतले मास दिसणे) टाळण्यासाठी दर दोन तासांनी एक कुशीवरून दुसर्या कुशीवर उलटावे लागते. जे रुग्ण डायपरवर आहेत त्यांचे डायपर बदलणे आवश्यक असते आणि तिथला भाग स्पंज करून स्वच्छ करणे आवश्यक असते. रुग्णाच्या आख्ख्या शरीराला दिवसातून किमान एकदा किंवा दोनदा स्पंज करणे आवश्यक आहे. डोके दुखापत नर्सिंग व्यवस्थापनामध्ये मूत्र कॅथेटरची काळजी देखील समाविष्ट आहे.
वाढलेले इंट्रा क्रॅनियल प्रेशर [ICP]
विविध कारणांमुळे, डोक्याला दुखापत झालेल्या रुग्णांमध्ये सेरेब्रोस्पाइनल फ्लुइड [CSF] चा दाब वाढू शकतो. रुग्णाच्या मेंदूला आदर्श परिस्थिती म्हणजे नॉर्मल इंट्रा क्रेनियल प्रेशर, जेव्हा सेरेब्रल टिश्यू परफ्यूजन इष्टतम असते.ICP नॉर्मल राखण्यासाठीडोक्याच्या दुखापतीच्या प्रत्येक नर्सिंग केअर प्लॅनमध्ये, नर्स रुग्णाची न्यूरोलॉजिकल स्थिती, चेतनेची पातळी [शुद्ध] आणि ग्लासगो कोमा स्केल [GCS] स्कोअर यांचे सतत निरीक्षण करेल.
लक्षात ठेवा, फक्त नर्सिंग स्टाफच रुग्णासोबत 24×7 असतो. केवळ परिचारिकाच अशा बदलांचे निरीक्षण करू शकतात आणि डॉक्टरांना ही माहिती देऊ शकतात. ते बघून डॉक्टरयोग्य कारवाई सुरू करू शकतात.
महत्त्वाच्या लक्षणांमधील कोणतेही बदल हे मेंदूतील दबाव वाढण्याचे लक्षण असू शकतात. वाढलेल्या इंट्रा क्रेनियल प्रेशरमुळे हृदय गती मंदावते, नाडीचा दाब वाढतो आणि श्वासोच्छ्वास अनियमित होतो.
डोक्याच्या दुखापतीवरील प्रत्येक नर्सिंग काळजी योजना कान आणि नाकातून द्रव गळतीची तपासणी करतेच. कारण कवटीच्या फ्रॅक्चरमुळे डोक्याला दुखापत झाल्यानंतर नाकातून सेरेब्रोस्पायनल फ्लुइडचा द्रव बाहेर पडणे (राइनोरिया) आणि कानातून पडणे (ओटोरिया) असे होऊ शकते. अशा गळती मुळे मेंदूमध्ये द्रवपदार्थ साचत नसल्यामुळे, सेरेब्रोस्पायनल फ्लुइडचा दाबवाढूनही तो वाढल्याची चिन्हे दिसत नाहीत.
O2 आणि CO2 पातळी
कुठल्याही ICU मध्ये रुग्णाच्या फाईल मध्ये असे लिहिलेले असेल:
“PO2 80 आणि 100 mmHg या मध्ये आणि PCO2 35 आणि 38 mmHg या दरम्यान ठेवा.”
हे रक्तातील ऑक्सिजन आणि कार्बन-डायऑक्साइडचे स्तर आहेत. ते रूग्णाला नाकातून नळ्या लावून, मास्क लावून किंवा श्वासनलिकेच्या आत असलेल्या नळीद्वारे देण्यात येणार्या ऑक्सिजनद्वारे राखले जातात. तोंडातून किंवा गळ्यावर भोक पाडून श्वास नलिकेत नळी घालायच्या प्रक्रियेला “इंट्युबेशन” म्हणतात. जेव्हा एखाद्या रुग्णाला इंट्यूबेट केले जाते तेव्हा नळीच्या दुसर्या टोकाला “व्हेंटिलेटर” नावाचे मशीन रुग्णाच्या श्वासोच्छवासावर नियंत्रण ठेवते.
डोक्याच्या दुखापतीच्या प्रत्येक नर्सिंग केअर प्लॅन मध्ये, हायपोक्सिमिया (रक्तातील ऑक्सिजनची घटलेली पातळी) आणि हायपरकार्बिया (कार्बन डायऑक्साइडचे वाढलेले प्रमाण) यांचे दीर्घकाळापर्यंत नियंत्रण करणे हे लक्ष्य असते.
त्याशिवायच्याइतर अनेक बाबी…
सक्षम ICU परिचारिकेचे हेड इन्जुरी नर्सिंग व्यवस्थापन कशाही प्रकारे इंट्रा क्रेनियल प्रेशर (ICP) वाढू देणार नाहीत. ते करण्यास खालील गोष्टी करण्यात येतात:
- रुग्णाचे डोके सरळ ठेवा
- एंडोट्रॅकियल सक्शन करा
- रुग्णाचा खोकला, उलट्या थांबवा
- डोके दुखापत नर्सिंग व्यवस्थापनात रूग्णाला कंबरेत वाकू देणे प्रतिबंधित आहे
- वेदना कमी करा
- ताप टाळा
- रुग्णाला थरथर कापू देऊ नका
डोक्याच्या दुखापतीच्या चांगल्या नर्सिंग केअर योजनेत गळ्यातून सक्शन मर्यादित प्रमाणात करतात आणि सक्शन करण्यापूर्वी हायपरऑक्सिजनेशन करणे आवश्यक असते.
इंट्राक्रॅनियल मॉनिटरिंग सिस्टम
डोके दुखापत नर्सिंग व्यवस्थापनाकडे सतत ICP मोजण्यासाठी उपकरणे असू शकतात. 15 mmHg पेक्षा जास्त ICP असेक तर लगेच डॉक्टरांना कळवणे आवश्यक असते.
ICP कमी करण्याच्या आदेशानुसार परिचारिकाने औषधोपचार करणे आवश्यक आहे. ICP कमी करण्यासाठी वापरलेली औषधे आहेत:
- हायपरस्मोटिक एजंट (मॅनिटोल)
- स्टिरॉइड्स
- बार्बिट्युरेट्स
- अँटीपायरेटिक्स
- स्नायू शिथिल करणारी औषधे
- अँटीकन्व्हल्संट्स
अशाप्रकारे, वरील सर्व प्रकारची औषधे डोक्याच्या दुखापतीच्या नर्सिंग केअर प्लॅनमध्ये एक अत्यावश्यक घटक असतात.
जप्ती नियंत्रित करा
जप्तीचे दौरे अनेक कारणांमुळे होतात, त्यापैकी काही खालीलप्रमाणे आहेत:
- इंट्राक्रॅनियल रक्तस्त्राव
- कवटीच्या आत मेंदूची इजा
- हायपोनेट्रेमिया
- उघड्या आणि बंद मेंदूच्या दुखापती
- हायपोक्सिया
- जप्तीदरम्यान रुग्णाच्या श्वासमार्गाचे रक्षण करा.
डोक्याच्या दुखापतीवर नर्सिंग केअर प्लॅनप्रमाणे कार्य करणार्या प्रत्येक प्रशिक्षित परिचारिकेला वरील गोष्टी कशा तपासाव्या हे माहित असणे आवश्यक आहे. कोणत्याही सक्षम नर्सला डोक्याच्या दुखापतीचे नर्सिंग निदान करता येणे अति आवश्यक असते.जर जप्तीची वरील वैशिष्ट्ये परिचारिकांनी लक्षात घेतली पाहिजेत आणि रेकॉर्ड केली पाहिजेत:
डोके दुखापत नर्सिंग मॅनेजमेंट दरम्यान घडणारी सर्वात वाईट गोष्ट म्हणजे रुग्णाची स्वत: ची दुखापत. ते टाळण्यासाठी, हे करा:
- रूग्णाला कोणत्याही प्रकारचा त्रास होऊ देऊ नका
- रुग्णाच्या पलंगाच्या साइड रेलना पॅडींग करा
- बेडची उंची कमी ठेवा
- जास्त उशांद्वारे डोक्याला इजा होऊ देऊ नका
डोक्याच्या दुखापतीच्या प्रत्येक नर्सिंग केअर प्लॅनमध्ये रुग्णाला जप्ती दरम्यान मदत करणे आवश्यक आहे. त्यासाठी:
- रुग्णाचे डोके बाजूला वळवणे
- आवश्यक असल्यास सक्शन करणे
हे उपाय जप्ती दरम्यान आणि नंतर रुग्णाच्या वायुमार्गाचे संरक्षण करतात.
अँटीकॉन्व्हल्संट औषधे सूचने प्रमाणे दिली पाहिजेत. फेनिटोइन हे जप्तीविरोधी औषध म्हणून दिले जाते. परंतु यासाठी रूग्णचे सूक्ष्म निरीक्षण आवश्यक आहे, नाहीतर विपरीत परिणाम होऊ शकतो.
ICP वाढल्यामुळे तीव्र मानसिक गोंधळ
डोक्याच्या दुखापतीसाठी आयसीयू नर्सिंग केअर योजनेमध्ये रुग्णाच्या चेतनेचे सतत आणि सूक्ष्म निरीक्षण जरूरी असते. नर्सने हे सर्व तपासले पाहिजे:
- आदेशानुसार वारंवार रुग्णाच्या चेतनेच्या पातळीचे मूल्यांकन करा.
- मानसिक स्थितीतील बदल ICP मध्ये वाढ दर्शवू शकतो.
- रुग्णाला व्यक्ती, वेळ, ठिकाण आणि परिस्थिती या विषयी वारंवार सांगा.
रुग्णाच्या स्मरणशक्तीवर दुष्परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे सामान्य माहितीची वारंवार पुनरावृत्ती करणे आवश्यक आहे. रुग्णाला त्यांच्या परिस्थितीबद्दल माहिती दिल्यास त्याची चिंता कमी होऊ शकते आणि त्यांची संज्ञानात्मक स्थिती पुन्हा योग्य पातळीवर येऊ शकते.
रुग्णाशी बोला
केवळ बेशुद्ध रुग्णासाठी रुग्णाशी संवाद साधता येणार नाही. अन्यथा डोक्याच्या दुखापतीसाठी प्रत्येक नर्सिंग केअर योजनेमध्ये, परिचारिकेने रुग्णाशी अनेकदा बोलले पाहिजे आणि रुग्णावर कोणतीही प्रक्रिया करण्या पूर्वी आणि प्रक्रियेदरम्यान लहान आणि सोप्या वाक्यांमध्ये रुग्णाशी स्पष्ट संपर्क ठेवला पाहिजे. तसेच;
- रुग्णाची सतत काळजी घेणे.
- डोक्याच्या दुखापतीची चांगली नर्सिंग केअर योजना कर्मचाऱ्यांमध्ये वारंवार होणारे बदल न करणे. नवीन नर्स किंवा अटेन्डन्ट आले की रूग्णाचा गोंधळ उडतो.
- वातावरण बदलू नका कारण यामुळे रुग्णाची गोंधळलेली स्थिती आणखी बिघडू शकते.
- शक्य असल्यास, कुटुंबाला रुग्णाशी स्मार्टफोनद्वारे संवाद साधण्यास सांगा.
- परिचित चेहरे पाहणे आणि परिचित आवाज ओळखणे हे स्मृती उत्तेजित करू शकतात आणि पुनर्स्थित करण्यात मदत करू शकतात.
कमी ज्ञान, कठीण उपचार
जसे तापाचे किंवा ब्लड प्रेशर अथवा डायाबिटीसची सर्वसामान्य लोकांना माहिती असते तशी डोक्याच्या गंभीर दुखापतीबद्दल आणि त्याच्या उपचारा बद्दल कोणत्याही रुग्णाला माहिती नसते. त्यामुळे डोक्याला दुखापत झालेले रुग्ण खूप गोंधळलेले असतात. हेड इन्जुरी ही अचानक घडलेली घटना असते. त्यामुळे डोक्याच्या दुखापतीवरील नर्सिंग केअर योजनेत हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे.
मेंदूच्या दुखापतीमुळे अल्पकालीन स्मरणशक्तीवर परिणाम होऊ शकतो आणि वर्तन आणि मूड बदलू शकतो. लक्ष केंद्रित करण्याची आणि नवीन माहिती शिकण्याची क्षमता कठीण असू शकते आणि काहीपण शिकण्यास अधिक वेळ लागू शकतो. बहुतेक रूग्ण आणि कुटुंबांना डोक्याला झालेल्या दुखापतींचा कोणताही पूर्वीचा अनुभव नसतो. बहुतेक प्रकरणांमध्ये, डोके दुखापत अगदी अचानक आणि अनपेक्षित घटनांमुळे उद्भवते.
नातेवाईकांना सांभाळणे
जी काही चांगली काळजी घेतली जाते, ती दररोज रुग्णांना आणि कुटुंबियांना कळवली पाहिजे. कौटुंबिक सदस्य आणि परिचारिका हे आरोग्य सेवा देणार्यांचा एक महत्त्वाचा भाग आहेत.
हेड इंजरी नर्सिंग मॅनेजमेंटच्या नर्सेसनी रुग्ण आणि त्याच्या कुटुंबाची हॉस्पिटलमधून घरी गेल्यावर पुढच्या उपचाराची मानसिक तयारी करून देणे आवश्यक असते. त्यात शारीरिक उपचार (फिझियथेरपी), व्यावसायिक (ऑक्युपेशनल) थेरपी, स्पीच थेरपी आणि होम नर्सिंग केअर देणे गरजेचे असते. डोक्याच्या गंभीर इजेनंतर व ऑपरेशननंतर लगेच काही रूग्ण बरा होत नाही. पूर्ण बरे होणे अवघड असते व त्याला खूप वेळ लागतो हे रूग्ण व त्याच्या परिवाराला माहित हवे. त्या साठी त्यांची मानसिक तयारी हवी. हे केल्याने यामुळे अपेक्षा मोठ्या प्रमाणात वाढत नाहीत आणि कुटुंबाला नवीन परिस्थितीशी जुळवून घेण्यास मदत होते.
एकंदरीत, शल्यचिकित्सकासह, कुशल परिचारिकांनी अंमलात आणलेली एक चांगली डोके दुखापत नर्सिंग केअर योजना अत्यावश्यक असते आणि डोके दुखापतग्रस्त रुग्णाला बरे होण्यास खूप जरूरी असते. आणि समर्थ न्यूरो आणि सुपरस्पेशालिटी हॉस्पिटलमध्ये, न्यूरोसर्जन डॉ. रवींद्र पाटील यांनी चालवत असलेले , सक्षम न्यूरोसर्जन आणि सर्वोत्तम नर्सिंग केअरचे हे संयोजन चोवीस तास उपलब्ध आहे.
विशेष नोंद
नर्स म्हणजे फक्त स्त्रिया नसतात. पुरुषही उत्कृष्ट नर्स असतात. वरील लेखात प्रत्येक वेळी परिचारिका किंवा नर्स हे लिहिण्यास सोपे जावे म्हणून त्यांचा स्त्रीलिंगी उल्लेख केला आहे. मुलेही नर्सेस असतात आणि मुलीं इतकेच छान व कुशल काम करतात.